I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Han Cri-xti-an An-đéc-xen (1805 – 1875) là nhà văn Đan Mạch chuyên viết truyện cổ tích cho thiếu nhi. Bằng trí tưởng tượng phong phú, lãng mạn, ông đã sáng tạo nên một thế giới huyền ảo mà vẫn rất gần gũi với con người và cuộc sống đời thường. Nhiều tác phẩm của ông được trẻ em trên toàn thế giới yêu thích như: Cô bé bán diêm, Nàng tiên cá, Chú lính chì dũng cảm, Bầy chim thiên nga…

2. Tác phẩm

• Thể loại: Truyện cổ tích — một trong những truyện cổ tích nổi tiếng nhất của An-đéc-xen.
• Nhân vật chính: cô bé bán diêm.
• Ngôi kể: ngôi thứ ba.
• Phương thức biểu đạt: tự sự (kết hợp miêu tả, biểu cảm).

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “đôi bàn tay em đã cứng đờ ra”): Hoàn cảnh, gia cảnh của cô bé bán diêm.
• Phần 2 (tiếp → “về chầu Thượng đế”): Các lần quẹt diêm và những mộng tưởng.
• Phần 3 (còn lại): Cái chết thương tâm của cô bé.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Truyện kể về cô bé bán diêm nghèo khổ, cô độc phải chết rét trong đêm giao thừa. Qua đó, tác giả thể hiện niềm xót thương, đồng cảm sâu sắc với những số phận bất hạnh (giá trị nhân đạo) và kín đáo phê phán sự thờ ơ, vô cảm của xã hội đối với trẻ thơ (giá trị hiện thực).
• Nghệ thuật: nghệ thuật tương phản, đối lập; cách kể chuyện hấp dẫn, đan xen giữa hiện thực và mộng tưởng.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 60 SGK)

Giới thiệu ngắn gọn một truyện kể hoặc một bộ phim có nhân vật trẻ em gây ấn tượng với em.

• Cách 1: Em ấn tượng nhất với bộ phim hoạt hình Ngôi mộ đom đóm (Nhật Bản), kể về hai anh em mồ côi phải vật lộn với đói khổ giữa chiến tranh, nương tựa vào nhau bằng tình yêu thương cảm động.
• Cách 2: Em từng đọc truyện Cậu bé Tích Chu, kể về cậu bé ham chơi khiến bà phải hóa chim, rồi cậu ân hận đi tìm nước suối tiên để cứu bà.
• Cách 3: Em nhớ mãi nhân vật cậu bé Rê-mi trong Không gia đình, một đứa trẻ lưu lạc nhưng luôn lạc quan, dũng cảm và giàu tình cảm.

Câu 2 (trang 60 SGK)

Chia sẻ một vài cảm nhận của em về nhân vật đó.

• Cách 1: Người anh Seita trong Ngôi mộ đom đóm tuy còn nhỏ nhưng đã thay cha mẹ che chở cho em gái. Cậu khiến em vô cùng xúc động và biết trân trọng gia đình mình hơn.
• Cách 2: Cậu bé Tích Chu khiến em hiểu rằng phải biết yêu thương, quan tâm người thân khi còn có thể, đừng để hối hận muộn màng.
• Cách 3: Rê-mi dạy em bài học về nghị lực: dù hoàn cảnh khó khăn đến đâu cũng không được gục ngã, luôn giữ tấm lòng lương thiện.

III. Đọc văn bản (Trong khi đọc)

Dự đoán (trang 61 SGK)

Điều gì sẽ đến với cô bé bán diêm trong đêm giao thừa?

Giữa trời đông giá rét, cô bé phải lang thang ngoài đường tìm nơi đông người để bán diêm, nhưng không ai đoái hoài đến em. Có thể dự đoán em sẽ gặp một kết cục buồn, đáng thương.

Theo dõi (trang 62 SGK)

Sau khi bà mất, gia đình cô bé bán diêm rơi vào tình cảnh như thế nào?

Gia sản tiêu tán; gia đình phải rời ngôi nhà xinh xắn có dây trường xuân leo quanh để chui rúc trong một xó tối tăm; em luôn phải nghe những lời mắng nhiếc, chửi rủa.

Theo dõi (trang 62 SGK)

Mỗi lần quẹt diêm, cô bé nhìn thấy những hình ảnh gì? Đó là thực hay mơ?

Cô bé lần lượt nhìn thấy: lò sưởi, bàn ăn có ngỗng quay, cây thông Nô-en, người bà hiền hậu, và cảnh hai bà cháu bay lên trời. Tất cả đều là mộng tưởng (ảo ảnh), không có thật.

Theo dõi (trang 63 SGK)

Chú ý trình tự xuất hiện của các hình ảnh khi cô bé quẹt diêm.

Trình tự: lò sưởi → bàn ăn (ngỗng quay) → cây thông Nô-en → người bà → hai bà cháu bay lên trời. Trình tự này đi từ nhu cầu vật chất (ấm, no) đến nhu cầu tinh thần (vui chơi, tình yêu thương), thể hiện khát khao ngày càng cháy bỏng của em.

Đối chiếu (trang 64 SGK)

Điều xảy ra với cô bé bán diêm có giống như dự đoán của em không?

Đúng như dự đoán, cô bé đã chết vì giá rét trong đêm giao thừa. Tuy vậy, em ra đi thanh thản với đôi má hồng, môi mỉm cười, như được giải thoát khỏi đói rét và đau khổ để về bên bà.

Theo dõi (trang 64 SGK)

Có những hình ảnh trái ngược nào trong quang cảnh ngày đầu năm mới?

Một bên là mặt trời lên trong sáng, chói chang, mọi người vui vẻ ra khỏi nhà; một bên là thi thể em bé chết rét nơi xó tường. Sự trái ngược ấy làm nổi bật nỗi bất hạnh và sự cô đơn đến tột cùng của cô bé.

IV. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 65 SGK)

Truyện Cô bé bán diêm được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy?

Truyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ ba (người kể giấu mình, gọi tên nhân vật là “em bé”, “cô bé”). Cách kể này giúp câu chuyện được trần thuật khách quan, đồng thời vẫn bộc lộ được niềm cảm thông của tác giả.

Câu 2 (trang 65 SGK)

Cô bé bán diêm phải ở ngoài đường phố trong một đêm như thế nào? Vì sao cô bé không dám trở về nhà?

• Đêm đó: đêm giao thừa, trời rét dữ dội, tuyết rơi, gió bấc thổi vun vút — trong khi mọi nhà đều sáng đèn, sực nức mùi ngỗng quay.
• Vì sao không dám về: vì cả ngày em chưa bán được bao diêm nào, cũng không ai bố thí cho đồng nào; nếu về tay không, em chắc chắn bị cha đánh mắng. Vả lại ở nhà cũng rét buốt không kém.

Câu 3 (trang 65 SGK)

Nêu các chi tiết miêu tả ngoại hình của cô bé bán diêm. Những chi tiết đó giúp em hình dung như thế nào về cuộc sống của nhân vật?

• Các chi tiết: đầu trần, chân đi đất, chân đỏ ửng rồi tím bầm vì rét; chiếc tạp dề cũ kĩ đựng đầy diêm; bông tuyết bám đầy mái tóc dài xõa trên lưng.
• Hình dung về cuộc sống: những chi tiết ấy cho thấy một em bé nghèo khổ, thiếu thốn, cô đơn và bất hạnh, không được ai chăm sóc, yêu thương.

Câu 4 (trang 65 SGK)

Những hình ảnh xuất hiện sau mỗi lần quẹt diêm thể hiện những ước mong nào của cô bé bán diêm? Theo em, có thể thay đổi trình tự xuất hiện của các hình ảnh đó không?

Những ước mong

• Lò sưởi: ước được sưởi ấm.
• Bàn ăn, ngỗng quay: ước được ăn no.
• Cây thông Nô-en: ước được vui chơi, đón một cái Tết ấm cúng như bao đứa trẻ khác.
• Người bà: ước được yêu thương, che chở.
• Hai bà cháu bay lên trời: ước được giải thoát khỏi đói rét, đau khổ.

Có thể thay đổi trình tự không?

Không nên thay đổi. Trình tự ấy đi từ những nhu cầu vật chất thiết yếu (ấm, no) đến nhu cầu tinh thần (niềm vui, tình thương), thể hiện mức độ khao khát tăng dần và hợp lí. Nếu đảo thứ tự, mạch tâm lí của nhân vật và ý nghĩa của truyện sẽ bị phá vỡ.

Câu 5 (trang 65 SGK)

Nêu cảm nhận của em về thái độ của người kể chuyện đối với cô bé bán diêm. Phân tích một vài chi tiết làm cơ sở cho cảm nhận đó.

• Thái độ: người kể chuyện dành cho cô bé niềm yêu thương, cảm thông và xót xa sâu sắc.
• Một vài chi tiết làm cơ sở:
  • Cách gọi đầy trìu mến, thương cảm: “em bé đáng thương”.
  • Giọng kể chia sẻ với nỗi sợ và khát khao của em (“nhất định là cha em sẽ đánh em”; “Chà! Giá quẹt một que diêm…”).
  • Khắc họa cái chết của em thật nhẹ nhàng, đẹp đẽ (đôi má hồng, đôi môi mỉm cười) như một sự giải thoát.
• Thông điệp: hãy yêu thương, chở che cho trẻ thơ và những con người bất hạnh trong cuộc đời.

Câu 6 (trang 65 SGK)

Đọc lại một số câu văn miêu tả cách ứng xử của người đi đường trước tình cảnh của cô bé bán diêm. Em nghĩ gì về cách ứng xử của họ?

• Cách ứng xử: khách qua đường rảo bước rất nhanh, chẳng ai đoái hoài đến lời chào hàng của em; họ vội vã đến những nơi hẹn hò, hoàn toàn lãnh đạm với cảnh nghèo khổ của em; sáng hôm sau, thấy em đã chết, mọi người chỉ bảo nhau “Chắc nó muốn sưởi ấm!”.
• Suy nghĩ của em: đó là cách ứng xử thờ ơ, lạnh lùng và vô cảm, thiếu hẳn tình yêu thương giữa con người với con người. Cách ứng xử ấy khiến em thấy xót xa và càng thấm thía giá trị của lòng nhân ái, sự sẻ chia.

Câu 7 (trang 65 SGK)

Trong truyện, tác giả đã sử dụng nhiều chi tiết, hình ảnh tương phản như: cảnh đoàn tụ của các gia đình đêm giao thừa với tình cảnh đói rét, đơn độc ngoài đường phố của cô bé bán diêm; không khí tươi vui của ngày đầu năm mới với cảnh tượng em bé chết rét nơi xó tường;… Em hãy chỉ ra ý nghĩa, tác dụng của một vài chi tiết, hình ảnh đó.

• Một vài hình ảnh tương phản:
  • Cửa sổ mọi nhà sáng rực, phố sực nức mùi ngỗng quay >< cô bé đói rét, lang thang ngoài đường.
  • Cảnh sum họp ấm cúng trong các gia đình >< em bé cô độc nơi góc tường.
  • Buổi sáng đầu năm tươi vui, rạng rỡ >< thi thể em bé chết rét.
• Ý nghĩa, tác dụng: làm nổi bật tình cảnh hết sức tội nghiệp, cô đơn của cô bé; khơi gợi niềm thương cảm nơi người đọc; đồng thời tô đậm sự đối lập giữa hạnh phúc của số đông và bất hạnh của em, qua đó lên án sự vô cảm của xã hội.

Câu 8 (trang 66 SGK)

Những câu chuyện cổ tích thường kết thúc có hậu: nhân vật chính được hưởng cuộc sống bình yên, hạnh phúc. Theo em, truyện Cô bé bán diêm có kết thúc giống như vậy không? Vì sao?

• Cách 1: Theo em, truyện không có kết thúc trọn vẹn có hậu như cổ tích truyền thống, vì nhân vật chính phải chết. Đó là một cái chết thương tâm, phản ánh hiện thực xã hội lạnh lùng, vô cảm với người nghèo.
• Cách 2: Có thể xem đây là một kết thúc vừa có hậu vừa không: em bé chết nhưng được về bên bà, thoát khỏi mọi khổ đau; cái chết ấy nhẹ nhàng, đẹp đẽ (má hồng, môi mỉm cười) nên mang ý nghĩa giải thoát.
• Cách 3: Theo em, đây là một “bi kịch lạc quan”: thể xác em mất đi nhưng khát vọng hạnh phúc và linh hồn em vẫn sống, được bay lên cùng bà. Tác giả đã dùng cái kết ấy để gửi gắm niềm thương yêu và niềm tin vào những điều tốt đẹp.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) với nhan đề: Gửi tác giả truyện “Cô bé bán diêm”.

Đoạn văn tham khảo:

Kính gửi nhà văn An-đéc-xen! Đã hơn một thế kỉ trôi qua kể từ ngày ông viết Cô bé bán diêm, nhưng câu chuyện vẫn khiến trái tim cháu thổn thức mỗi khi đọc lại. Cháu thương cô bé nhỏ phải chết rét trong đêm giao thừa, giữa một thành phố ngập tràn ánh đèn và mùi ngỗng quay ấm áp. Nhưng nhờ ngòi bút chan chứa yêu thương của ông, cháu tin rằng em không thực sự ra đi, mà chỉ đến một thế giới khác hạnh phúc hơn bên người bà hiền hậu. Câu chuyện dạy cháu biết đồng cảm và sẻ chia với những người bất hạnh quanh mình. Cháu cũng buồn vì cho đến hôm nay, đâu đó vẫn còn những con người thờ ơ, lạnh lùng trước nỗi đau của người khác. Cháu xin hứa sẽ sống nhân ái hơn, để không ai phải cô đơn như cô bé bán diêm năm ấy. Cảm ơn ông đã viết nên một câu chuyện đẹp và đầy ý nghĩa!

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng