Mục lục [Ẩn]
Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả
Xi-át-tơn (1786 – 1866) là người lãnh đạo các bộ lạc da đỏ Đu-oa-mớt và Xơ-qua-mớt – những chủ nhân đầu tiên của một vùng rộng lớn ở lục địa Bắc Mỹ.
2. Tác phẩm
- Hoàn cảnh ra đời: Năm 1854, Phrăng-clin Pi-ơ-xơ – tổng thống thứ 14 của Hoa Kỳ – viết thư tới Xi-át-tơn, ngỏ ý muốn mua phần đất người da đỏ đang sở hữu. Đáp lại, thủ lĩnh Xi-át-tơn đã thực hiện một diễn từ ứng khẩu trước Thống đốc Ai-xớc Xti-vân.
- Kiểu văn bản: văn bản thông tin (nghị luận).
- Xuất xứ: bản dịch dựa trên bản tiếng Anh của bác sĩ Hen-ry A. Xmit đăng trên tờ Ngôi sao Chủ nhật của Xi-át-tơn, số 29, tháng 10/1887.
- Bố cục (3 phần):
- Phần 1 (từ đầu đến “tiếng nói của cha ông chúng tôi”): những điều thiêng liêng trong kí ức của người da đỏ.
- Phần 2 (tiếp đến “mọi vật trên đời đều có sự ràng buộc”): thái độ của người da đỏ và người da trắng đối với thiên nhiên.
- Phần 3 (còn lại): kiến nghị của người da đỏ về việc bảo vệ thiên nhiên.
Giải thích nhanh:
- Diễn từ: lời phát biểu trong một dịp long trọng.
- Ứng khẩu: nói ngay thành văn, không chuẩn bị trước hoặc không có văn bản soạn sẵn.
II. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi
Câu 1: Tình thế nào đã thúc đẩy thủ lĩnh Xi-át-tơn thực hiện diễn từ ứng khẩu này?
- Xi-át-tơn thực hiện diễn từ khi nhận được thư của Tổng thống Mỹ Phrăng-clin Pi-ơ-xơ đề nghị mua lại vùng đất mà ông và đồng bào đang sở hữu.
- Tuy không hề muốn bán vùng đất của tổ tiên, Xi-át-tơn vẫn khó cưỡng được xu thế phải lùi bước trước sự bành trướng mạnh mẽ của nước Mỹ lúc đó.
- Tuy thất thế trước sức mạnh và sự tham lam của một quốc gia non trẻ, Xi-át-tơn vẫn phải chứng minh được sự cao quý của những giá trị văn hoá truyền thống mà các bộ tộc da đỏ đã xây đắp.
→ Xi-át-tơn là người được lịch sử uỷ nhiệm nói lên những lời bi tráng cuối cùng của một nền văn hoá – văn minh từng có quá khứ rực rỡ.
Câu 2: Qua lời Xi-át-tơn, sự khác nhau trong cách nhìn nhận, đối xử với thiên nhiên giữa người da trắng và người da đỏ được thể hiện ở những điểm cụ thể nào?
| Đối tượng | Người da đỏ | Người da trắng |
|---|---|---|
| Đất đai | Thiêng liêng, là kí ức, là Mẹ; mọi người là thành viên trong gia đình | Là kẻ thù, là vật mua bán, đoạt được; lòng thèm khát ngấu nghiến đất đai và biến nó thành hoang mạc |
| Cảnh vật | Ưa thích những âm thanh êm ái của gió thoảng, hương thơm phấn thông | Ở thành phố chẳng có nơi nào yên tĩnh, chỉ toàn tiếng ồn ào, lăng mạ |
| Không khí | Là vô cùng quý giá, của chung muông thú, cây cối và con người | Chẳng để ý gì đến không khí |
| Muông thú | Như những người anh em | Giết hàng loạt trâu rừng để tiêu khiển, chỉ vì coi “con ngựa sắt nhả khói” quan trọng hơn |
| Mồ mả tổ tiên | Thiêng liêng, không thể quên | Cũng quên, chẳng cần tới |
→ Người da đỏ tôn trọng giá trị tinh thần, yêu quý, hoà hợp với thiên nhiên; người da trắng sống thực dụng, tàn phá và huỷ hoại thiên nhiên.
Câu 3: Làm rõ tính chất đặc biệt của cách trình bày mà Xi-át-tơn đã chọn khi nói về thái độ ứng xử với thiên nhiên của cộng đồng người da đỏ. Em cảm nhận, đánh giá như thế nào về cách trình bày đó?
Tính chất đặc biệt của cách trình bày:
- Sử dụng dày đặc các hình ảnh thiêng liêng: “Đất là Mẹ”, “hoa ngát hương là người chị, người em”, “dòng nước là máu của tổ tiên”, “tiếng thì thầm của dòng nước là tiếng nói của cha ông”…
- So sánh, đối lập rạch ròi giữa cách sống của người da đỏ và người da trắng.
- Lặp đi lặp lại các điệp ngữ “tôi biết”, “tôi không hiểu nổi”, “Ngài phải nhớ”, “Ngài phải dạy”… tạo nên giọng điệu vừa trang nghiêm vừa tha thiết.
- Đặt các câu hỏi tu từ đầy day dứt: “Có lẽ, người da đỏ hoang dã và tăm tối chăng?”, “Con người là gì, nếu cuộc sống thiếu những con thú?”
Cảm nhận, đánh giá:
- Cách trình bày này đầy cảm xúc, chân thành, sâu sắc.
- Bộc lộ tình yêu thiên nhiên mãnh liệt, sâu nặng của người da đỏ.
- Tạo nên sức thuyết phục lớn đối với người nghe, không chỉ bằng lí lẽ mà còn bằng tình cảm.
Câu 4: Nêu cảm nhận của em về giọng điệu bài diễn từ và cách dùng hình ảnh so sánh, ẩn dụ của Xi-át-tơn.
Giọng điệu:
- Trang nghiêm, tha thiết khi nói về tình yêu đất đai, thiên nhiên của người da đỏ.
- Đau xót, day dứt khi nói về cách đối xử tàn nhẫn của người da trắng với thiên nhiên.
- Mạnh mẽ, dứt khoát khi đưa ra những kiến nghị ở phần cuối.
Hình ảnh so sánh, ẩn dụ:
- Những hình ảnh ẩn dụ giàu chất thơ: “Đất là Mẹ”, “con người là một sợi tơ trong cái tổ sống”, “hoa ngát hương là chị em”, “dòng nước là máu tổ tiên”, “ngọn gió mang lại hơi thở đầu tiên và nhận lại hơi thở cuối cùng”…
- Hình ảnh tương phản: “con ngựa sắt nhả khói” (tàu hoả) – “con trâu rừng”; “thành phố ồn ào” – “tiếng lá cây lay động, tiếng vỗ cánh của côn trùng”.
→ Cách dùng hình ảnh giàu chất thơ, đậm tính biểu cảm, vừa cụ thể, sinh động vừa sâu sắc, triết lí; thể hiện tâm hồn gắn bó tha thiết với thiên nhiên và trí tuệ minh triết của người da đỏ.
Câu 5: Em nhận ra được điều gì về tư thế và tầm vóc văn hoá của cộng đồng người da đỏ được thể hiện qua diễn từ này?
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1: Người da đỏ hiện lên với tư thế cao quý, tự tôn. Dù phải nhường đất cho người da trắng, họ vẫn giữ được phẩm cách và niềm kiêu hãnh về văn hoá của mình. Tầm vóc văn hoá của họ thể hiện ở chiều sâu triết lí: gắn bó máu thịt với thiên nhiên, coi đất đai là Mẹ, muôn loài là anh em – một quan niệm vượt thời đại.
- Cách 2: Qua diễn từ, em thấy người da đỏ có tầm vóc văn hoá lớn lao dù bị coi là “hoang dã”. Họ sống hoà hợp với thiên nhiên, biết yêu quý, gìn giữ những giá trị tinh thần thiêng liêng. Văn hoá ấy không hề thua kém mà còn cao hơn về mặt nhân văn so với nền văn minh công nghiệp ồn ào, thực dụng của người da trắng.
Câu 6: Theo em, nguyên nhân chính khiến diễn từ của Xi-át-tơn được đánh giá cao và lan truyền rộng rãi là gì?
- Diễn từ nảy sinh trong một thời điểm có ý nghĩa lịch sử và phản ánh được bản chất của thời điểm lịch sử đó.
- Nội dung diễn từ kết tinh được các giá trị cao quý của một nền văn hoá có truyền thống lâu đời.
- Diễn từ chứa đựng một thông điệp đầy tính hiện đại về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, có thể thức tỉnh nhận thức của toàn nhân loại về vấn đề này.
- Diễn từ đã được những con người thật sự văn minh trong hàng ngũ thực dân da trắng đón nhận trân trọng và cho phổ biến bằng phương tiện báo chí.
Câu 7: Trong bối cảnh đời sống hôm nay, diễn từ của thủ lĩnh da đỏ Xi-át-tơn còn có ý nghĩa nhắc nhở chúng ta điều gì?
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1: Diễn từ nhắc nhở chúng ta cần sống hoà hợp với thiên nhiên, biết yêu quý, gìn giữ những giá trị thiêng liêng của môi trường sống. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường ngày càng nghiêm trọng, lời nhắc nhở ấy càng trở nên cấp thiết.
- Cách 2: Diễn từ thức tỉnh chúng ta về trách nhiệm bảo vệ Trái Đất – ngôi nhà chung của muôn loài. Lời cảnh báo “Điều gì xảy ra với đất đai tức là xảy ra đối với những đứa con của Đất” vẫn còn nguyên giá trị: huỷ hoại thiên nhiên cũng chính là huỷ hoại bản thân con người.
- Cách 3: Diễn từ nhắc nhở mỗi người cần biết trân trọng và tôn trọng các giá trị văn hoá khác biệt, không nên đánh giá thấp hay áp đặt nền văn hoá này lên nền văn hoá khác. Đồng thời, cần học cách lắng nghe thiên nhiên thay vì chạy theo những giá trị vật chất thực dụng.
Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng