I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Thạch Lam (1910 – 1942), tên khai sinh là Nguyễn Tường Vinh, sinh ra ở Hà Nội, thuở nhỏ sống ở quê ngoại Cẩm Giàng, Hải Dương. Ông sáng tác ở nhiều thể loại nhưng thành công nhất là truyện ngắn. Truyện ngắn của Thạch Lam giàu cảm xúc, lời văn bình dị và đậm chất thơ; nhân vật thường là những con người bé nhỏ, vất vả mà tâm hồn vẫn tinh tế, đôn hậu. Các tập truyện tiêu biểu: Gió đầu mùa, Nắng trong vườn, Sợi tóc…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Gió lạnh đầu mùa là một trong những truyện ngắn xuất sắc viết về đề tài trẻ em của Thạch Lam, in trong tập Gió đầu mùa.
• Thể loại: truyện ngắn.
• Phương thức biểu đạt: tự sự (kết hợp miêu tả, biểu cảm).
• Ngôi kể: ngôi thứ ba (người kể chuyện giấu mình).

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “Sơn thấy mẹ hơi rơm rớm nước mắt”): Cảnh sinh hoạt trong gia đình Sơn buổi sáng đầu mùa đông.
• Phần 2 (tiếp → “trong lòng tự nhiên thấy ấm áp vui vui”): Hai chị em Sơn ra chợ chơi và cho bé Hiên chiếc áo bông cũ.
• Phần 3 (còn lại): Tâm trạng của hai chị em sau khi cho áo và cách ứng xử của mọi người.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Truyện khắc họa những con người nơi làng quê nghèo khó nhưng giàu lòng tự trọng, cùng những con người có điều kiện hơn biết yêu thương, chia sẻ. Qua đó, tác giả đề cao tình người ấm áp và tinh thần nhân ái, biết đồng cảm, giúp đỡ những người thiệt thòi.
• Nghệ thuật: nghệ thuật tự sự kết hợp miêu tả; giọng văn nhẹ nhàng, giàu chất thơ; miêu tả thiên nhiên và tâm lí nhân vật tinh tế.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 67 SGK)

Kể về một sự giúp đỡ, chia sẻ mà em đã từng dành cho ai đó hoặc từng được đón nhận.

• Cách 1: Em từng dắt một cụ già qua đường đông xe. Cụ mỉm cười cảm ơn, còn em thấy lòng mình thật ấm áp và vui sướng.
• Cách 2: Có lần em quên mang áo mưa, một bạn cùng lớp đã che chung ô và đưa em về tận nhà. Em rất biết ơn và trân trọng tấm lòng của bạn.
• Cách 3: Em từng góp sách vở, quần áo cũ ủng hộ các bạn vùng lũ. Khi nghĩ rằng món quà nhỏ ấy có thể giúp ích cho ai đó, em thấy rất hạnh phúc.

Câu 2 (trang 67 SGK)

Đọc nhan đề Gió lạnh đầu mùa, em dự đoán nhà văn sẽ kể câu chuyện gì?

• Cách 1: Em dự đoán truyện kể về tình người ấm áp giữa những ngày đông giá lạnh.
• Cách 2: Có thể truyện nói về cuộc sống của những con người nghèo khổ khi mùa đông đến, và cách họ sưởi ấm nhau bằng tình thương.
• Cách 3: Em đoán nhan đề ẩn dụ cho sự đối lập giữa cái lạnh của thời tiết và hơi ấm của lòng người.

III. Đọc văn bản (Trong khi đọc)

Dự đoán (trang 68 SGK)

Chiếc áo bông cũ có xuất hiện ở phần tiếp theo của truyện không?

Chiếc áo bông cũ có xuất hiện ở phần sau — đó chính là chiếc áo hai chị em Sơn đem cho bé Hiên, trở thành chi tiết then chốt của câu chuyện.

Theo dõi (trang 70 SGK)

Dáng vẻ bề ngoài của bé Hiên được miêu tả như thế nào?

Hiên co ro đứng bên cột quán, chỉ mặc một manh áo rách tả tơi, hở cả lưng và tay. Em không có áo lành để mặc vì mẹ rất nghèo, chỉ làm nghề mò cua bắt ốc.

Dự đoán (trang 71 SGK)

Theo em, mẹ Sơn có phạt hai chị em Sơn không? Điều gì khiến em suy đoán như vậy?

Theo em, mẹ Sơn sẽ không phạt hai chị em. Bởi mẹ Sơn là người giàu tình cảm, tinh tế (bà nâng niu, xúc động khi nhắc đến chiếc áo của em Duyên đã mất), nên chắc sẽ thấu hiểu tấm lòng tốt của các con.

Đối chiếu (trang 72 SGK)

Em có đoán đúng những gì xảy ra trong phần kết của câu chuyện này không?

Đúng như dự đoán, mẹ Sơn không mắng phạt mà còn âu yếm ôm hai con vào lòng; bà còn cho mẹ Hiên mượn tiền để may áo cho con. Kết truyện ấm áp, tràn đầy tình người.

IV. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 73 SGK)

Câu chuyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy?

Truyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ ba — người kể giấu mình, gọi tên các nhân vật (Sơn, Lan, Hiên…). Cách kể này giúp câu chuyện được trần thuật khách quan, đồng thời vẫn thấm đượm tình cảm yêu thương của tác giả.

Câu 2 (trang 73 SGK)

Liệt kê một số chi tiết, hình ảnh miêu tả thái độ của chị em Sơn với các bạn nhỏ.

• Sơn và chị vẫn thân mật chơi đùa, không kiêu kì và khinh khỉnh như các em họ của Sơn.
• Chị Lan giơ tay vẫy Hiên: “Sao không lại đây, Hiên? Lại đây chơi với tôi.”
• Chị Lan ân cần hỏi han: “Sao áo mày rách thế, Hiên? Áo lành đâu không mặc?”
• Sơn động lòng thương, bàn với chị đem cho Hiên chiếc áo bông cũ.

→ Cho thấy chị em Sơn là những đứa trẻ nhân hậu, thân thiện, không phân biệt giàu nghèo, địa vị.

Câu 3 (trang 73 SGK)

Chỉ ra các câu văn miêu tả suy nghĩ, cảm xúc của Sơn khi nghe mẹ và vú già trò chuyện về chiếc áo bông cũ của em Duyên; khi Sơn nhớ ra cuộc sống nghèo khổ của mẹ con Hiên. Những suy nghĩ, cảm xúc ấy giúp em cảm nhận được gì về nhân vật này?

Khi nghe chuyện về chiếc áo của em Duyên

• “Mẹ Sơn nhắc đến làm Sơn nhớ em, cảm động và thương em quá.”
• Sơn thấy mẹ hơi rơm rớm nước mắt (Sơn lặng lẽ cảm nhận nỗi buồn của mẹ).

Khi nhớ ra cảnh nghèo của mẹ con Hiên

• “Sơn thấy động lòng thương” như khi nhớ đến em Duyên.
• “Một ý nghĩ tốt bỗng thoáng qua trong trí”, Sơn thì thầm bàn với chị đem cho Hiên cái áo bông cũ.
• Sơn đứng lặng yên đợi, “trong lòng tự nhiên thấy ấm áp vui vui”.

Cảm nhận về nhân vật Sơn

Sơn là một cậu bé ngoan, sống tình cảm, biết yêu thương và nhớ thương người thân; đồng thời giàu lòng trắc ẩn, biết đồng cảm và sẻ chia với những bạn nhỏ nghèo khổ mà không hề kiêu kì hay phân biệt.

Câu 4 (trang 73 SGK)

Khi cùng chị Lan mang chiếc áo bông cũ cho Hiên, Sơn cảm thấy như thế nào? Cảm xúc ấy giúp em hiểu gì về ý nghĩa của sự chia sẻ?

• Cảm xúc của Sơn: “đứng lặng yên đợi, trong lòng tự nhiên thấy ấm áp vui vui” — một niềm vui trong trẻo của lòng nhân ái.
• Ý nghĩa của sự chia sẻ:
  • Cách 1: Sẻ chia là một điều đẹp đẽ; khi cho đi, chính người cho lại là người cảm thấy hạnh phúc trước tiên.
  • Cách 2: Một hành động giúp đỡ nhỏ cũng đủ sưởi ấm cả người cho lẫn người nhận, làm cuộc sống tốt đẹp hơn.
  • Cách 3: Chia sẻ không làm ta nghèo đi mà còn khiến tâm hồn ta giàu có và ấm áp hơn.

Câu 5 (trang 73 SGK)

Hành động vội vã đi tìm Hiên để đòi lại chiếc áo bông cũ có làm em giảm bớt thiện cảm với nhân vật Sơn không? Vì sao?

• Cách 1: Không làm giảm thiện cảm. Vì đó là tâm lí rất tự nhiên, chân thực của một đứa trẻ: lo sợ bị mẹ mắng khi tự ý mang đồ trong nhà đi cho. Điều đó còn cho thấy Sơn là cậu bé ngoan, biết nghe lời mẹ.
• Cách 2: Không, ngược lại còn khiến nhân vật trở nên đáng yêu, gần gũi hơn. Trẻ con vốn hồn nhiên, vừa giàu lòng tốt vừa biết sợ lỗi — Thạch Lam đã miêu tả tâm lí ấy rất thật.
• Cách 3: Không hề, vì lòng tốt của Sơn là thật và không hề thay đổi; việc đi đòi áo chỉ là phản ứng lo lắng nhất thời của một đứa trẻ chứ không phải sự tính toán, tiếc của.

Câu 6 (trang 73 SGK)

Hãy nhận xét về cách ứng xử của mẹ Hiên và mẹ Sơn trong đoạn kết của truyện.

• Mẹ Hiên: tuy rất nghèo nhưng giàu lòng tự trọng — biết con mặc áo của nhà người khác liền vội mang sang trả, nói năng khép nép, lễ phép (“đói cho sạch, rách cho thơm”).
• Mẹ Sơn: nhân hậu và tế nhị — không mắng mỏ mà chỉ trách yêu các con, lại còn cho mẹ Hiên mượn tiền để may áo cho con.

→ Hai người mẹ thuộc hai hoàn cảnh khác nhau nhưng đều có cách cư xử đẹp, đầy lòng tự trọng và tình thương, làm sáng lên vẻ đẹp của tình người.

Câu 7 (trang 73 SGK)

Đọc lại một số đoạn văn tác giả miêu tả những đổi thay của đất trời khi mùa đông đến. Em có thích những đoạn văn này không? Vì sao?

• Cách 1: Em rất thích những đoạn văn ấy, vì chúng cho thấy ngòi bút quan sát tinh tế, nhạy cảm của Thạch Lam (gió vi vu, lá khô lạo xạo, cây lan “sắt lại vì rét”, đất nứt nẻ kêu tanh tách…). Cảnh vật hiện lên sống động và gợi cảm.
• Cách 2: Em thích, vì những đoạn tả cảnh ấy không chỉ vẽ ra cái lạnh đầu mùa mà còn làm nền cho tình người ấm áp trong truyện, khiến câu chuyện thêm sâu lắng.
• Cách 3: Em thích, bởi cách miêu tả giàu chất thơ giúp em như cảm nhận được cái rét và vẻ đẹp bình dị của làng quê, đồng thời thấy được tâm hồn tinh tế của nhân vật Sơn.

Câu 8 (trang 74 SGK)

Hãy chỉ ra một vài điểm giống nhau và khác nhau giữa hai nhân vật cô bé bán diêm (Cô bé bán diêm) và bé Hiên (Gió lạnh đầu mùa).

Giống nhau

Cả hai đều là những cô bé nghèo khổ, thiếu thốn, không được hưởng cuộc sống đủ đầy; đều được khắc họa trong khung cảnh mùa đông giá lạnh, với dáng vẻ rách rưới, đáng thương.

Khác nhau

• Cô bé bán diêm: mồ côi, không được yêu thương; bị cha đánh mắng, bị người đời thờ ơ, lạnh lùng; phải đi bán diêm mưu sinh và cuối cùng chết rét trong đêm giao thừa — số phận đầy bi kịch.
• Bé Hiên: vẫn còn mẹ ở bên chăm sóc, có bạn bè (chị em Sơn) quan tâm, yêu thương, giúp đỡ; vẫn được sống đúng tuổi ăn tuổi chơi — kết thúc ấm áp, có hậu (được nhận áo, mẹ được cho mượn tiền may áo).

V. Viết kết nối với đọc

Có nhiều nhân vật trẻ em xuất hiện trong truyện Gió lạnh đầu mùa. Hãy viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) trình bày cảm nhận về một nhân vật mà em thấy thú vị.

Đoạn văn tham khảo (cảm nhận về nhân vật Sơn):

Trong truyện Gió lạnh đầu mùa, em ấn tượng nhất với cậu bé Sơn. Tuy sinh ra trong một gia đình khá giả, Sơn không hề kiêu kì hay khinh thường những bạn nhỏ nghèo khổ ở xóm chợ. Trái lại, em luôn thân mật, gần gũi và biết động lòng thương trước cảnh bé Hiên co ro trong manh áo rách. Chính tấm lòng nhân hậu ấy đã thôi thúc Sơn bàn với chị đem chiếc áo bông cũ của em Duyên cho Hiên mà không hề toan tính. Khoảnh khắc Sơn “thấy trong lòng ấm áp vui vui” khiến em hiểu rằng cho đi cũng chính là nhận lại niềm hạnh phúc. Dù sau đó có chút lo sợ rất trẻ con khi sợ mẹ mắng, Sơn vẫn hiện lên thật đáng yêu và đáng quý. Nhân vật Sơn đã gieo vào lòng em bài học đẹp về tình yêu thương và sự sẻ chia.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng