I. Tìm hiểu chung

1. Thể loại

Truyền thuyết – loại truyện dân gian kể về các sự kiện và nhân vật ít nhiều có liên quan đến lịch sử thông qua tưởng tượng, hư cấu. Sơn Tinh, Thủy Tinh là truyền thuyết thời đại Hùng Vương.

2. Ngôi kể

Truyện kể theo ngôi thứ ba, lời kể mang màu sắc tưởng tượng, kì ảo.

3. Tóm tắt

Hùng Vương thứ mười tám có con gái là Mị Nương xinh đẹp, muốn kén một người chồng xứng đáng. Hai chàng trai tài giỏi cùng đến cầu hôn: Sơn Tinh — chúa vùng non cao, và Thủy Tinh — chúa vùng nước thẳm. Vua ra điều kiện ai mang sính lễ đến trước thì gả con gái. Hôm sau, Sơn Tinh đem lễ vật đến trước, rước Mị Nương về núi. Thủy Tinh đến sau không lấy được vợ, nổi giận dâng nước đánh Sơn Tinh. Hai bên giao tranh ròng rã, cuối cùng Thủy Tinh thua, đành rút quân. Từ đó, hằng năm Thủy Tinh vẫn dâng nước đánh Sơn Tinh nhưng đều thất bại.

4. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “mỗi thứ một đôi”): Vua Hùng kén rể.
• Phần 2 (tiếp → “thần Nước đành rút quân”): Cuộc giao tranh của hai vị thần.
• Phần 3 (còn lại): Sự trả thù hằng năm và thất bại của Thủy Tinh.

5. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Truyện giải thích hiện tượng mưa gió, bão lụt hằng năm ở vùng đồng bằng Bắc Bộ; thể hiện ước mơ chế ngự thiên tai của người Việt cổ; đồng thời ca ngợi công lao dựng nước, trị thủy của cha ông.
• Nghệ thuật: xây dựng bằng trí tưởng tượng phong phú với nhiều chi tiết hoang đường, kì ảo; hai hình tượng nhân vật kì vĩ, mang tính tượng trưng.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 10 SGK)

Đối với cuộc sống của con người, tùy từng thời điểm cụ thể, các hiện tượng tự nhiên có thể bộc lộ một trong hai mặt: ích lợi và tác hại. Nêu một số ích lợi và tác hại của các hiện tượng đó.

• Cách 1 — hiện tượng nắng: Nắng giúp con người thấy dễ chịu, làm khô quần áo, phơi khô nông sản để bảo quản lâu. Nhưng nắng nóng kéo dài lại gây oi bức, thiếu nước, hạn hán và cháy rừng.
• Cách 2 — hiện tượng mưa: Mưa cung cấp nước cho sinh hoạt, sản xuất, làm cây cối tươi tốt. Nhưng mưa quá nhiều sẽ gây ngập lụt, sạt lở, thiệt hại về người và của.
• Cách 3 — hiện tượng gió: Gió làm không khí mát mẻ, giúp lúa thụ phấn, quay tua-bin tạo điện. Nhưng gió mạnh thành bão lại làm đổ cây, tốc mái nhà, gây nhiều thiệt hại.

Câu 2 (trang 10 SGK)

Hãy nêu những hoạt động của con người nhằm hạn chế tác hại của các hiện tượng tự nhiên mà em biết.

• Cách 1: Trồng cây gây rừng, đắp đê, xây đập chống lũ, xây dựng hệ thống thoát nước và hồ chứa.
• Cách 2: Dự báo thời tiết, cảnh báo bão lũ sớm, di dời dân khỏi vùng nguy hiểm, gia cố nhà cửa trước mùa mưa bão.
• Cách 3: Bảo vệ môi trường, không chặt phá rừng bừa bãi, không xả rác làm tắc dòng chảy, tuyên truyền nâng cao ý thức phòng chống thiên tai.

III. Đọc văn bản (Trong khi đọc)

Theo dõi 1 (trang 10 SGK)

Chú ý thời gian diễn ra câu chuyện.

Câu chuyện diễn ra vào đời Hùng Vương thứ mười tám — thời đại các vua Hùng dựng nước.

Theo dõi 2 (trang 11 SGK)

Sính lễ ở đây có gì đặc biệt?

Sính lễ gồm cơm nếp, bánh chưng, voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao — đều là sản vật của vùng núi rừng, dễ kiếm với Sơn Tinh nhưng khó tìm với Thủy Tinh. Chi tiết này cho thấy điều kiện kén rể nghiêng về phía Sơn Tinh ngay từ đầu.

Theo dõi 3 (trang 11 SGK)

Điều gì đã xảy ra khi Thủy Tinh tức giận? Sơn Tinh đã ngăn chặn dòng nước lũ bằng cách nào?

• Khi Thủy Tinh tức giận: thần đem quân đuổi theo đòi cướp Mị Nương; hô mưa, gọi gió, làm giông bão rung chuyển đất trời, dâng nước sông lên cuồn cuộn, khiến ruộng đồng, nhà cửa ngập chìm, thành Phong Châu nổi lềnh bềnh trên biển nước.
• Cách Sơn Tinh ngăn chặn: thần dùng phép lạ bốc từng quả đồi, dời từng dãy núi, dựng thành lũy đất ngăn dòng nước lũ; nước dâng cao bao nhiêu, đồi núi cao lên bấy nhiêu.

IV. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 12 SGK)

Các sự kiện trong một câu chuyện dân gian thường được kết nối với nhau bởi quan hệ nguyên nhân và kết quả. Hãy tóm lược cốt truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh theo chuỗi quan hệ nguyên nhân – kết quả và thể hiện chuỗi quan hệ đó theo mẫu.

Chuỗi quan hệ nguyên nhân – kết quả:

1. Vua Hùng tổ chức kén rể.
2. → Hai chàng trai tài giỏi cùng đến thi tài, không ai chịu thua ai.
3. → Vua Hùng ra điều kiện: ai mang sính lễ đến trước thì gả con gái cho.
4. → Sơn Tinh mang lễ vật đến trước, cưới được Mị Nương; Thủy Tinh đến sau, không lấy được vợ.
5. → Thủy Tinh nổi giận, đem quân đuổi theo đòi cướp Mị Nương, dâng nước làm ngập cả thành Phong Châu.
6. → Sơn Tinh không hề nao núng, bốc đồi, dời núi chống trả; hai bên đánh nhau ròng rã mấy tháng trời.
7. → Cuối cùng Thủy Tinh kiệt sức, đành rút quân.
8. → Từ đó, oán nặng thù sâu, hằng năm Thủy Tinh vẫn dâng nước đánh Sơn Tinh nhưng năm nào cũng thất bại.

Câu 2 (trang 12 SGK)

Trong câu chuyện này, những nhân vật nào được gọi là thần? Hãy chỉ ra những đặc điểm khiến cho họ được coi là những vị thần.

• Hai nhân vật được gọi là thần là Sơn Tinh (Thần Núi) và Thủy Tinh (Thần Nước).
• Họ được coi là thần vì có tài năng, phép thuật siêu nhiên phi thường: Sơn Tinh vẫy tay về phía đông thì nổi cồn bãi, vẫy tay về phía tây thì mọc lên núi đồi, lại có thể bốc đồi, dời núi; Thủy Tinh thì gọi gió được gió, hô mưa được mưa, làm giông bão, dâng nước lũ — những năng lực mà người thường không thể có.

Câu 3 (trang 12 SGK)

Cuộc thi tài kén rể trong câu chuyện này có gì đặc biệt?

Cuộc thi tài kén rể đặc biệt ở chỗ: hai chàng trai đều tài giỏi, ngang sức ngang tài nên nhà vua khó chọn. Vua bèn ra điều kiện về sính lễ và thời gian — ai mang lễ vật đến trước trong ngày hôm sau sẽ được cưới Mị Nương. Đáng chú ý, các lễ vật ấy (cơm nếp, bánh chưng, voi, gà, ngựa…) đều là sản vật của vùng núi rừng, dễ kiếm với Sơn Tinh. Như vậy, ngay từ đầu vua Hùng và nhân dân đã ngầm nghiêng về phía Sơn Tinh — vị thần đem lại lợi ích cho cuộc sống con người.

Câu 4 (trang 12 SGK)

Sơn Tinh phải giao tranh với Thủy Tinh vì lí do gì? Ai là người thắng cuộc và vì sao người thắng cuộc xứng đáng được xem là một anh hùng?

• Lí do giao tranh: Sơn Tinh mang sính lễ đến trước nên được vua gả Mị Nương. Thủy Tinh đến sau, không lấy được vợ nên nổi giận, dâng nước đuổi đánh để cướp lại Mị Nương, buộc Sơn Tinh phải chống trả.
• Người thắng cuộc: Sơn Tinh.
• Vì sao xứng đáng là anh hùng: Sơn Tinh không chỉ chiến thắng Thủy Tinh mà còn bảo vệ Mị Nương, bảo vệ ruộng đồng, nhà cửa và cuộc sống bình yên của nhân dân trước thiên tai. Chàng tượng trưng cho sức mạnh và ý chí của con người trong công cuộc chế ngự lũ lụt, nên xứng đáng được xem là một người anh hùng.

Câu 5 (trang 12 SGK)

Chủ đề của truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh là gì?

Chủ đề của truyện là chế ngự thiên tai, lũ lụt — thể hiện ước mơ chiến thắng thiên nhiên của người Việt cổ, đồng thời ca ngợi công lao dựng nước, trị thủy của các vua Hùng và cha ông ta.

Câu 6 (trang 12 SGK)

Truyền thuyết cũng thường lí giải nguồn gốc các sự vật, hiện tượng hoặc nguyên nhân của một hiện tượng thời tiết trong năm. Truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh lí giải hiện tượng tự nhiên nào? Theo tác giả dân gian, nguyên nhân hiện tượng tự nhiên đó là gì?

• Hiện tượng được lí giải: hiện tượng mưa gió, bão lụt xảy ra hằng năm ở vùng đồng bằng Bắc Bộ nước ta.
• Nguyên nhân theo tác giả dân gian: do mối oán hận của Thủy Tinh — vì không lấy được Mị Nương và thua trận, nên hằng năm Thủy Tinh lại dâng nước đánh Sơn Tinh để trả thù, gây nên cảnh bão lụt.

Câu 7 (trang 13 SGK)

Thử tưởng tượng em là Thủy Tinh và nêu những suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật sau khi bị thua cuộc.

• Cách 1 (cảm xúc căm giận, quyết trả thù): Ta là Thủy Tinh, chúa tể vùng nước thẳm, vậy mà lại thất bại trước Sơn Tinh! Lòng ta sôi sục căm giận và tủi hổ. Ta đã dồn hết sức mạnh hô mưa gọi gió mà vẫn không sao thắng nổi Thần Núi. Nhìn binh tướng mỏi mệt rút lui, ta càng thêm cay đắng. Mối thù này ta quyết không quên — hằng năm ta sẽ dâng nước đánh Sơn Tinh cho đến khi rửa được nỗi nhục hôm nay.
• Cách 2 (xen lẫn tiếc nuối, suy ngẫm): Ta là Thủy Tinh, trở về vùng biển sâu sau trận thua mà lòng nặng trĩu. Ta giận Sơn Tinh, giận cả bản thân vì đã đến chậm một bước. Nhưng nghĩ lại, cơn cuồng nộ của ta đã làm ruộng đồng ngập chìm, dân lành khốn khổ. Dẫu vậy, lòng tự ái không cho ta buông bỏ. Ta vẫn sẽ trở lại mỗi năm, để chứng tỏ sức mạnh của mình — dù biết rằng chiến thắng có lẽ mãi xa vời.

Viết kết nối với đọc

Hãy ghi lại tưởng tượng của em về ngoại hình hai nhân vật Sơn Tinh, Thủy Tinh bằng một đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu).

Cách 1:

Trong trí tưởng tượng của em, Sơn Tinh và Thủy Tinh hiện lên thật kì vĩ và oai phong. Sơn Tinh là một chàng trai cao lớn, vạm vỡ, khoác áo choàng màu xanh của núi rừng, ánh mắt cương nghị và đầy quyết tâm. Chàng cưỡi một con bạch hổ uy nghi, mỗi bước đi như làm rung chuyển cả vùng non cao. Đối lập với chàng, Thủy Tinh có dáng vẻ dữ dội với mái tóc và bộ râu xanh rì như rong biển, đôi mắt long lanh ánh nước. Thần cưỡi trên lưng một con rồng lớn, xung quanh là sóng nước cuồn cuộn. Hai vị thần, một đại diện cho núi non vững chãi, một đại diện cho biển cả bão tố, đều mang vẻ đẹp kì lạ và phi thường.

Cách 2:

Em hình dung Sơn Tinh là vị thần của núi non hùng vĩ. Chàng có thân hình cường tráng, làn da rám nắng, khoác tấm áo dệt từ lá rừng, trên tay cầm chiếc gậy thần có thể dời non lấp biển. Chàng phi trên lưng hổ trắng, dáng vẻ điềm tĩnh mà mạnh mẽ. Còn Thủy Tinh lại mang vẻ đẹp của đại dương sâu thẳm: thân khoác áo giáp lấp lánh vảy cá, mái tóc dài xanh biếc bay trong gió, gương mặt vừa kiêu hãnh vừa giận dữ. Thần cưỡi rồng vàng lượn giữa mây mưa, mỗi lần vung tay là sóng gió nổi lên. Hai hình ảnh ấy khiến câu chuyện trở nên sống động và hấp dẫn vô cùng.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng