Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Lý thuyết trọng tâm
1. Khái niệm
Câu hỏi tu từ là câu có hình thức của câu hỏi nhưng không dùng để hỏi, mà dùng để khẳng định, phủ định hoặc bộc lộ cảm xúc.
Ví dụ 1:
- A: “Có đi xem phim với tớ không?” → câu hỏi thông thường (dùng để hỏi, cần câu trả lời).
- B: “Cậu không thấy tớ còn nhiều bài tập thế này à?” → câu hỏi tu từ (không nhằm hỏi mà để từ chối: tớ không thể đi xem phim được).
Ví dụ 2: Trong bài Mây và sóng (Ta-go), câu “Làm sao có thể rời mẹ mà đến được?” là câu hỏi tu từ, dùng để khẳng định tình cảm gắn bó của con với mẹ – không thể rời xa mẹ để đi chơi.
2. Tác dụng của câu hỏi tu từ
- Trong giao tiếp: thu hút sự chú ý của người nghe, làm cho lời nói thêm uyển chuyển, giàu sắc thái biểu cảm.
- Trong văn học: làm tăng sắc thái biểu cảm, gợi ra nhiều ý nghĩa, tạo hiệu quả thẩm mĩ cho tác phẩm.
3. Phân biệt câu hỏi tu từ và câu hỏi thông thường
| Câu hỏi thông thường | Câu hỏi tu từ |
|---|---|
| Dùng phổ biến trong cuộc sống hằng ngày. | Dùng phổ biến trong văn chương. |
| Nêu điều chưa biết hoặc còn băn khoăn, cần có câu trả lời. | Không cần câu trả lời; dùng để khẳng định, phủ định hoặc bộc lộ cảm xúc. |
II. Luyện tập
Bài 1: Chỉ ra các câu hỏi tu từ trong đoạn trích vở kịch Trưởng giả học làm sang. Giải thích vì sao đó là những câu hỏi tu từ.
| Câu hỏi tu từ | Giải thích |
|---|---|
| “Lại còn phải bảo cái đó nữa à?” | Không dùng để hỏi mà bộc lộ thái độ ngạc nhiên, trách cứ việc phó may may hoa ngược. |
| “Đâu có là thế nào?” | Khẳng định đôi giày khiến ông Giuốc-đanh đau chân (phản bác lời phó may). |
| “Con ranh con, lạ chưa kìa?” / “Mày trêu tao đấy hẳn?” | Bộc lộ thái độ tức giận của ông Giuốc-đanh khi Ni-côn cười mình. |
| “Mày không thôi đi phỏng?” / “Chưa thôi phỏng?” | Bộc lộ thái độ tức giận và yêu cầu Ni-côn ngừng cười. |
→ Các câu trên đều có hình thức của câu hỏi nhưng không nhằm mục đích hỏi, mà để khẳng định, phủ định hoặc bộc lộ cảm xúc – nên là câu hỏi tu từ.
Bài 2: Viết lại các câu hỏi tu từ em tìm được ở bài tập 1 thành câu kể (kết thúc bằng dấu chấm) sao cho vẫn giữ được ý nghĩa thông báo của câu. So sánh hiệu quả của câu hỏi tu từ với hiệu quả của câu kể.
| Câu hỏi tu từ | Chuyển sang câu kể |
|---|---|
| Lại còn phải bảo cái đó nữa à? | Điều này không cần phải bảo. |
| Đâu có là thế nào? | Bác nói thế là sai vì tôi thấy đau chân. |
| Con ranh con, lạ chưa kìa? | Con ranh con, mày không được cười. |
| Mày trêu tao đấy hẳn? | Ông rất bực khi thấy thái độ trêu chọc của mày. |
| Mày không thôi đi phỏng? | Nói thế mà mày vẫn lì lợm cười. |
| Chưa thôi phỏng? | Ông rất tức khi mày vẫn còn trêu chọc ông. |
So sánh hiệu quả:
- Câu hỏi tu từ: ngắn gọn, súc tích, bộc lộ trực tiếp cảm xúc (ngạc nhiên, trách cứ, tức giận) của nhân vật; làm lời thoại thêm sinh động, kịch tính, phù hợp với tính cách nóng nảy của ông Giuốc-đanh.
- Câu kể: chỉ đơn thuần thông báo nội dung, mất đi sắc thái biểu cảm mạnh mẽ; lời thoại trở nên phẳng lặng, kém hấp dẫn.
Bài 3: Chuyển đổi các câu sau đây sang hình thức câu hỏi tu từ.
| Câu kể | Câu hỏi tu từ |
|---|---|
| Tôi không làm sao đến sớm hơn được, ấy là tôi đã cho hai chục chú thợ bạn xúm lại chiếc áo của ngài đấy. | Tôi đã cho hai chục chú thợ bạn xúm lại chiếc áo của ngài rồi, làm sao tôi có thể đến sớm hơn được? |
| Hãy thong thả, chú mình. | Hãy thong thả, sao chú mình vội thế? |
Bài 4: Những câu kết thúc bằng dấu chấm hỏi trong đoạn văn dưới đây có phải câu hỏi tu từ không? Vì sao?
Tất cả các câu hỏi trong đoạn văn của Vũ Bằng đều là câu hỏi tu từ.
Lí do: Mặc dù có hình thức câu hỏi (sử dụng các từ “có phải”, “phải chăng”), các câu này không nhằm mục đích hỏi mà để khẳng định những lí do yêu mùa xuân:
- Câu hỏi thứ nhất: khẳng định lí do yêu mùa xuân của người em gái – vì nghe thấy nhựa sống rạo rực trong cành mai, gốc đào, chồi mận.
- Câu hỏi thứ hai: khẳng định lí do yêu mùa xuân của chàng trai – vì cảm nhận được sự chuyển mình của đồi núi, sông hồ trong cuộc đổi thay của cuộc đời.
- Câu hỏi thứ ba: khẳng định lí do yêu mùa xuân của người thiếu phụ – vì đó là mùa xanh lên hi vọng được trở về với người thân.
→ Các câu hỏi tu từ ấy còn giúp đoạn văn giàu sắc thái biểu cảm, thể hiện tình cảm tha thiết, lãng mạn của tác giả đối với mùa xuân.
Bài 5: Đặt câu hỏi tu từ cho từng tình huống sau đây.
Câu hỏi mở, em có thể tham khảo các cách sau.
a. Bày tỏ cảm xúc khi được nhận một món quà từ người thân:
- Cách 1: Mẹ ơi, có món quà nào tuyệt vời hơn món quà này nữa không?
- Cách 2: Trên đời này, còn niềm hạnh phúc nào ngọt ngào hơn khi nhận được món quà từ chính tay mẹ?
- Cách 3: Mẹ có biết đây chính là món quà mà con yêu thích nhất hay không?
b. Bày tỏ suy nghĩ về một nhân vật trong tác phẩm văn học đã học hoặc đã đọc:
- Cách 1: Trần Quốc Toản – một thiếu niên bóp nát quả cam vì lòng yêu nước, phải chăng là tấm gương sáng cho bao thế hệ trẻ noi theo?
- Cách 2: Có ai đọc Lá cờ thêu sáu chữ vàng mà không khâm phục tinh thần yêu nước nồng nàn của người anh hùng nhỏ tuổi Trần Quốc Toản?
- Cách 3: Vua Quang Trung – vị anh hùng áo vải đại phá quân Thanh, làm sao có thể không khiến chúng ta tự hào?
Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng