I. Lý thuyết trọng tâm

1. Nghĩa của yếu tố cấu tạo từ

Nhiều từ phức (nhất là từ Hán Việt) được tạo nên từ các yếu tố có nghĩa. Hiểu nghĩa của từng yếu tố giúp ta hiểu và mở rộng vốn từ. Ví dụ, yếu tố hóa khi đứng sau một yếu tố khác có nghĩa là “làm cho trở thành, làm cho có tính chất mà trước đó chưa có” (hiện đại hóa, công nghiệp hóa…).

2. Biện pháp tu từ so sánh

So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng (thường dùng từ như, là, y như…) nhằm làm câu văn gợi hình, gợi cảm và sinh động hơn.

3. Từ ghép và từ láy

• Từ ghép: các tiếng có quan hệ về nghĩa (ví dụ: tình bạn, trái tim).
• Từ láy: các tiếng có quan hệ về âm — lặp âm đầu, vần hoặc cả hai (ví dụ: rung rinh, lung linh).

II. Hướng dẫn trả lời câu hỏi

Nghĩa của từ ngữ

Câu 1 (trang 26 SGK)

Hóa trong cảm hóa là yếu tố thường đi sau một yếu tố khác, có nghĩa là “trở thành, làm cho trở thành hay làm cho có tính chất mà trước đó chưa có”. Hãy tìm một số từ có yếu tố hóa được dùng theo cách như vậy và giải thích nghĩa của những từ đó.

Một số từ có yếu tố hóa đứng sau (mang nghĩa “làm cho trở thành…”):

• Hiện đại hóa: làm cho trở thành hiện đại.
• Công nghiệp hóa: làm cho trở thành nền sản xuất công nghiệp / mang tính công nghiệp.
• Đô thị hóa: làm cho một vùng trở thành đô thị.
• Lão hóa: (cơ thể, tế bào) dần trở nên già đi.
• Ô-xi hóa: làm cho một chất kết hợp với ô-xi, biến đổi tính chất.
• Đơn giản hóa: làm cho trở nên đơn giản hơn.

Giải thích nhanh: ở loại từ này, hóa là yếu tố đứng sau. Những từ như hóa học, hóa thân không thuộc loại này vì hóa đứng trước.

Câu 2 (trang 26 SGK)

Hãy đặt một câu với mỗi từ sau: đơn điệu, kiên nhẫn, cốt lõi.

a) đơn điệu (lặp đi lặp lại một cách tẻ nhạt, thiếu thay đổi)

• Cách 1: Cuộc sống sẽ trở nên đơn điệu nếu ta không có bạn bè bên cạnh.
• Cách 2: Công việc cứ lặp lại mỗi ngày khiến cô ấy thấy đơn điệu, buồn chán.
• Cách 3: Căn phòng được sơn một màu xám đơn điệu từ trần đến tường.

b) kiên nhẫn (bền bỉ, nhẫn nại, không nản lòng)

• Cách 1: Muốn học giỏi, em phải kiên nhẫn luyện tập mỗi ngày.
• Cách 2: Nhờ kiên nhẫn theo đuổi ước mơ, anh ấy đã thành công.
• Cách 3: Cô giáo luôn kiên nhẫn giảng lại bài cho những bạn học chậm.

c) cốt lõi (cái chính, quan trọng nhất)

• Cách 1: Cốt lõi của một tình bạn đẹp là sự chân thành và tin tưởng.
• Cách 2: Em cần nắm được nội dung cốt lõi của bài học trước khi làm bài tập.
• Cách 3: Vấn đề cốt lõi ở đây là phải biết lắng nghe lẫn nhau.

Biện pháp tu từ

Câu 3 (trang 26 SGK)

Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh trong đoạn văn sau:

Mình sẽ biết thêm một tiếng chân khác hẳn mọi bước chân khác. Những bước chân khác chỉ khiến mình trốn vào lòng đất. Còn bước chân của bạn sẽ gọi mình ra khỏi hang, như là tiếng nhạc.

• Hình ảnh so sánh: bước chân của hoàng tử bé được so sánh với tiếng nhạc (qua từ so sánh “như là”).
• Tác dụng: gợi tả tiếng bước chân của hoàng tử bé thật thân thương, vui tươi và đáng mong chờ — khác hẳn mọi bước chân bình thường. Qua đó nhấn mạnh: khi đã được “cảm hóa”, một điều rất đỗi bình thường cũng trở nên đặc biệt, duy nhất. Câu văn cũng nhờ vậy mà sinh động, gợi cảm hơn.

Câu 4 (trang 26 SGK)

Trong văn bản Nếu cậu muốn có một người bạn…, nhiều lời thoại của nhân vật được lặp lại, chẳng hạn: “Cảm hóa” nghĩa là gì?, cảm hóa mình đi,… Hãy tìm thêm những lời thoại được lặp lại trong văn bản này và cho biết tác dụng của chúng.

• Một số lời thoại được lặp lại:
  • “Điều cốt lõi vô hình trong mắt trần” (cáo nói → hoàng tử bé nhắc lại).
  • “Chính thời gian mà mình bỏ ra cho bông hồng của mình…”
  • “Mình có trách nhiệm với bông hồng của mình…”
  • “Tất nhiên rồi” (cáo lặp lại nhiều lần).
  • “Vĩnh biệt” (cả hoàng tử bé và cáo cùng nói khi chia tay).
• Tác dụng: nhấn mạnh, khắc sâu những bài học và thông điệp quan trọng về tình bạn để người đọc dễ ghi nhớ; thể hiện sự đồng điệu, thấu hiểu và gắn kết giữa hai nhân vật; đồng thời tạo nhịp điệu chậm rãi, giọng văn trữ tình, sâu lắng cho đoạn trích.

Từ ghép và từ láy

Câu 5 (trang 26 SGK)

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) trình bày cảm nhận của em về nhân vật hoàng tử bé hoặc nhân vật cáo, trong đoạn văn có sử dụng ít nhất 2 từ ghép và 2 từ láy.

Đoạn văn tham khảo (cảm nhận về nhân vật cáo):

Trong đoạn trích, con cáo hiện lên như một người bạn chân thành và sâu sắc. Trước khi gặp hoàng tử bé, cuộc sống của cáo thật buồn bã, ngày ngày phải trốn chạy con người. Thế nhưng, từ khi được cậu bé cảm hóa, trái tim cáo như được sưởi ấm, rung rinh một niềm vui khó tả. Cáo đã trao cho hoàng tử bé bài học quý giá về tình bạn và lòng kiên nhẫn. Dù biết lúc chia tay mình sẽ khóc, cáo vẫn không hề hối tiếc, bởi nó đã có những kỉ niệm lung linh bên người bạn duy nhất. Nhân vật cáo khiến em hiểu rằng tình bạn đẹp đẽ luôn được vun đắp bằng sự chân thành và tấm lòng.

Chú thích:

• Từ ghép (≥ 2): người bạn, trái tim, tình bạn, kỉ niệm.
• Từ láy (≥ 2): sâu sắc, buồn bã, rung rinh, lung linh, đẹp đẽ.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng