I. Lý thuyết trọng tâm

1. Từ đồng âm

Từ đồng âm là những từ có âm giống nhau nhưng nghĩa khác nhau, không liên quan gì với nhau. Nghĩa của chúng được xác định nhờ sự kết hợp với các từ khác trong câu.

Ví dụ: “Một nghề cho chín còn hơn chín nghề” — chín (1) chỉ tính chất (thành thạo), chín (2) chỉ số lượng → hai nghĩa hoàn toàn khác nhau.

2. Từ đa nghĩa

Từ đa nghĩa là từ có nhiều nghĩa, trong đó các nghĩa khác nhau lại có liên quan với nhau (thường gồm nghĩa gốc và nghĩa chuyển).

Ví dụ: ăn trong “ăn cơm” (đưa thức ăn vào cơ thể) và “xe ăn xăng” (tiếp nhận cái cần thiết để hoạt động) → hai nghĩa khác nhau nhưng có liên quan.

3. Phân biệt nhanh

Điểm khác nhau cốt lõi: từ đồng âm có các nghĩa không liên quan, còn từ đa nghĩa có các nghĩa liên quan với nhau.

II. Hướng dẫn trả lời câu hỏi

Từ đồng âm và từ đa nghĩa

Câu 1 (trang 92 SGK)

Trong ba trường hợp sau, ta có một từ bóng đa nghĩa hay có các từ bóng đồng âm với nhau? Giải thích nghĩa của từ đó trong từng trường hợp.

a. Lờ đờ bóng ngả trăng chênh / Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non.

b. Bóng đã lăn ra khỏi đường biên dọc.

c. Mặt bàn được đánh véc-ni thật bóng.

Đây là các từ “bóng” đồng âm với nhau (âm giống nhau nhưng nghĩa hoàn toàn khác, không liên quan):

• a. bóng: hình ảnh của vật do phản chiếu mà có (bóng phản chiếu của ánh trăng).
• b. bóng: quả cầu rỗng bằng cao su, da hoặc nhựa, dễ nẩy, dùng trong thể thao.
• c. bóng: nhẵn đến mức phản chiếu được ánh sáng gần như mặt gương.

Câu 2 (trang 92 SGK)

Phân biệt nghĩa của từ in đậm trong các câu sau. Theo em, đó có phải là từ đồng âm hay không? Vì sao?

a. – Đường lên xứ Lạng bao xa? / – Những cây mía óng ả này chính là nguyên liệu để làm đường.

b. – Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát. / – Tôi mua cái bút này với giá hai mươi nghìn đồng.

a) Từ “đường”

• đường (đường lên xứ Lạng): lối đi, khoảng không gian phải vượt qua để đi từ nơi này đến nơi khác.
• đường (làm đường): chất kết tinh có vị ngọt, dùng trong thực phẩm.

b) Từ “đồng”

• đồng (bên ni đồng): khoảng đất rộng, bằng phẳng để cày cấy, trồng trọt.
• đồng (hai mươi nghìn đồng): đơn vị tiền tệ.

→ Cả hai trường hợp đều là từ đồng âm, vì các từ có âm giống nhau nhưng nghĩa hoàn toàn khác nhau, không liên quan gì với nhau.

Câu 3 (trang 93 SGK)

Nghĩa của từ trái trong những trường hợp sau đây có liên quan gì với nhau không? Vì sao?

a. Cây xoài trước sân nhà em có rất nhiều trái.

b. Bố vừa mua cho em một trái bóng.

c. Cách một trái núi với ba quãng đồng.

• Nghĩa của từ trái trong ba trường hợp có liên quan với nhau → đây là từ đa nghĩa.
• Vì sao: cả ba đều chỉ những sự vật có dạng khối tròn, hình cầu (trái xoài, trái bóng, trái núi). Các nghĩa này cùng chung một nét nghĩa nên có liên quan với nhau.

Câu 4 (trang 93 SGK)

Xác định từ cổ đa nghĩa và từ cổ đồng âm với từ đa nghĩa đó trong ba câu sau:

a. Con cò có cái cổ cao.

b. Con quạ tìm cách uống nước trong một chiếc bình cao cổ.

c. Phố cổ tạo nên vẻ đẹp riêng của Hà Nội.

• Từ “cổ” đa nghĩa: cổ ở câu a và câu b.
  • a. cổ: bộ phận cơ thể nối đầu với thân.
  • b. cổ: chỗ eo, thắt lại ở gần phần đầu của một đồ vật (giống hình cái cổ).
  • → Hai nghĩa này có liên quan với nhau nên là từ đa nghĩa.
• Từ “cổ” đồng âm: cổ ở câu c (phố cổ) là tính từ, chỉ sự cổ kính, lâu đời. Nghĩa này không liên quan đến cổ ở câu a và b nên là từ đồng âm với hai từ trên.

Giải thích nhanh: để phân biệt, hãy hỏi “các nghĩa có liên quan không?” — liên quan thì đa nghĩa, không liên quan thì đồng âm.

Câu 5 (trang 93 SGK)

Hãy giải thích nghĩa của từ nặng trong câu ca dao: Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non. Tìm thêm một số từ ngữ có từ nặng được dùng với nghĩa khác.

• Nghĩa của “nặng” trong câu ca dao: chỉ mức độ tình cảm sâu đậm, đong đầy, chất chứa đối với quê hương, đất nước.
• Một số từ ngữ có “nặng” mang nghĩa khác:
  • nặng (về trọng lượng): nặng trịch, nặng trĩu, túi xách nặng quá.
  • nặng (về mức độ): bệnh nặng, phạt nặng, đối thủ nặng kí.
  • nặng (về cảm giác): nặng đầu, nặng tai (nghe kém).

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng