I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Ra-xun Gam-da-tốp (1923 – 2003), người dân tộc A-va, nước Cộng hòa Đa-ghe-xtan thuộc Liên bang Nga. Thơ ông tràn đầy tình yêu đối với quê hương, con người, sự sống và luôn hướng tới việc xây đắp tình hữu nghị giữa các dân tộc. Các tác phẩm chính: Năm tôi sinh, Mùa xuân Đa-ghe-xtan, Trái tim tôi trên núi, Những ngôi sao xa, Đa-ghe-xtan của tôi…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Bài thơ Trái Đất viết năm 1987 bằng tiếng A-va. Bản dịch tiếng Việt của Minh Tâm dựa trên bản dịch tiếng Nga của Na-um Grép-nhi-ốp.
• Thể loại: Thơ tự do (số chữ trong các dòng không cố định).

3. Bố cục (2 phần)

• Phần 1 (4 dòng đầu): Cách hình dung và hành xử thô bạo của một bộ phận con người đối với Trái Đất.
• Phần 2 (4 dòng cuối): Thái độ trân trọng, yêu thương của nhà thơ đối với Trái Đất.

4. Nội dung chính

Bài thơ thể hiện hai cách nhìn nhận và hai thái độ hoàn toàn đối lập của con người đối với Trái Đất: một bên là sự cư xử thô bạo, ích kỉ; một bên là sự đồng cảm, nâng niu, yêu thương. Qua đó, nhà thơ lên án những kẻ tàn phá Trái Đất, đồng thời gửi gắm thông điệp: con người cần coi Trái Đất là người bạn thân thiết, biết yêu thương và bảo vệ ngôi nhà chung của muôn loài.

II. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 88 SGK)

Bốn dòng đầu của bài thơ tập trung nói về điều gì?

Bốn dòng đầu tập trung nói về cách hình dung và hành xử thô bạo của một bộ phận con người đối với Trái Đất:

• Cách hình dung: coi Trái Đất chỉ như “quả dưa” để bổ, cắn thành “muôn mảnh nhỏ”; hoặc như “quả bóng trên sân” để giành giật, lao vào, đá.
• Cách gọi tên: dùng từ “bọn”, “lũ” — bộc lộ sự khinh bỉ, lên án.
• Hệ thống động từ mạnh: bổ, cắn, giành giật, lao vào, đá, đá — dồn dập, dữ dội, thể hiện sự thô bạo và tàn nhẫn.

→ Tác giả bộc lộ thái độ đau xót, phẫn uất, căm tức trước những kẻ coi Trái Đất chỉ như một vật vô tri để mặc sức chia chác, tranh giành.

Câu 2 (trang 88 SGK)

Bốn dòng thơ sau cho biết thái độ của nhà thơ đối với Trái Đất như thế nào?

Bốn dòng sau thể hiện thái độ trân trọng, yêu thương, nâng niu của nhà thơ đối với Trái Đất:

• Cách xưng hô: gọi Trái Đất bằng “người” — như gọi một người bạn, một con người thân thiết, đáng kính.
• Cách hình dung: Trái Đất hiện lên với “khuôn mặt thân thương” — như một con người có cảm xúc, có nỗi đau, đang khóc.
• Hành động của nhà thơ: lau nước mắt, rửa sạch máu, hát dịu dàng — những cử chỉ ân cần, dỗ dành, vỗ về.

→ Nhà thơ đồng cảm sâu sắc với nỗi đau của Trái Đất, sẵn sàng chia sẻ, xoa dịu những vết thương mà Trái Đất đang phải gánh chịu.

Câu 3 (trang 88 SGK)

Nhắc đến nước mắt và máu, nhà thơ muốn nói lên tình trạng gì của Trái Đất?

Nhắc đến “nước mắt” và “máu”, nhà thơ muốn nói lên tình trạng bị tổn thương nặng nề của Trái Đất:

• Nước mắt tượng trưng cho nỗi buồn, sự đau khổ mà Trái Đất phải chịu đựng.
• Máu tượng trưng cho những vết thương, sự đau đớn do con người gây ra.

→ Hình ảnh này cho thấy Trái Đất đang bị đối xử thô bạo: tài nguyên bị khai thác cạn kiệt, thiên nhiên bị tàn phá, môi trường ô nhiễm… Bài thơ vì thế trở thành một hồi chuông cảnh tỉnh, kêu gọi con người dừng lại trước khi quá muộn.

Giải thích nhanh: trong câu thơ này, Trái Đất được nhân hóa thành một con người biết khóc, biết chảy máu — nhờ vậy mà nỗi đau của hành tinh trở nên cụ thể, gần gũi, lay động lòng người.

Câu 4 (trang 88 SGK)

Chỉ ra sự khác nhau giữa các cách hình dung về Trái Đất và thái độ cư xử với Trái Đất được thể hiện trong bài thơ.

Bài thơ thể hiện hai cách hình dung và hai thái độ cư xử hoàn toàn đối lập:

→ Sự đối lập rõ rệt giữa hai khổ thơ đã làm nổi bật chủ đề và thông điệp: con người cần thay đổi cách nhìn, cách đối xử với Trái Đất — từ chỗ tàn phá sang chỗ yêu thương, bảo vệ.

Câu 5 (trang 88 SGK)

Hãy tìm ra điểm chung về mặt nội dung giữa bài thơ của Ra-xun Gam-da-tốp với hai văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống và Các loài chung sống với nhau như thế nào?

Dù khác nhau về thể loại (hai văn bản trước là văn bản thông tin, Trái Đất là bài thơ trữ tình), cả ba văn bản đều có những điểm chung về nội dung:

• Cùng bày tỏ mối lo lắng, đau xót, ưu tư trước tình trạng hiện thời của Trái Đất.
• Cùng khẳng định Trái Đất là ngôi nhà chung vô cùng quý giá của muôn loài, trong đó có con người.
• Cùng kêu gọi và khẳng định sự cần thiết của việc chung tay bảo vệ Trái Đất và sự sống trên hành tinh này.

→ Đây chính là chủ đề lớn của cả bài học Trái Đất – ngôi nhà chung, được tiếp cận từ nhiều góc độ và bằng nhiều phong cách khác nhau.

Câu 6 (trang 88 SGK)

Theo em, để cùng “lau nước mắt” và “rửa sạch máu” cho Trái Đất, mỗi người chúng ta cần phải làm gì?

• Cách 1 — Bảo vệ thiên nhiên: trồng và chăm sóc cây xanh; bảo vệ rừng, biển và các loài động – thực vật hoang dã; tham gia các hoạt động dọn dẹp môi trường ở trường lớp, khu phố.
• Cách 2 — Thay đổi thói quen sinh hoạt: tiết kiệm điện, nước; hạn chế dùng túi ni-lông và đồ nhựa một lần; phân loại và tái chế rác; ưu tiên đi bộ, đi xe đạp hoặc phương tiện công cộng.
• Cách 3 — Lan tỏa ý thức cộng đồng: tuyên truyền cho gia đình, bạn bè cùng tham gia bảo vệ môi trường; hưởng ứng các sự kiện như Giờ Trái Đất, Ngày Môi trường thế giới; nâng cao hiểu biết qua sách báo, phim tài liệu về thiên nhiên.

→ Mỗi hành động nhỏ, khi được tất cả mọi người cùng thực hiện, sẽ trở thành sức mạnh lớn để “lau nước mắt” và “rửa sạch máu” cho Trái Đất.

Câu 7 (trang 88 SGK)

Cùng đưa ra một thông điệp giống nhiều văn bản khác, nhưng bài thơ Trái Đất của Ra-xun Gam-da-tốp vẫn có được sự độc đáo, sức hấp dẫn riêng. Theo em, những gì đã tạo nên sự độc đáo, sức hấp dẫn riêng ấy?

• Cách 1 — Hình tượng độc đáo, cảm xúc sâu sắc: Tác giả nhân hóa Trái Đất thành một con người có “khuôn mặt thân thương”, biết khóc, biết chảy máu. Cách trò chuyện trực tiếp với Trái Đất như nói với một người bạn thân thiết đang đứng đối diện đã khiến bài thơ trở nên gần gũi, xúc động, khác hẳn với cách trình bày khô khan của văn bản thông tin.
• Cách 2 — Nghệ thuật đối lập và so sánh bất ngờ: Hai khổ thơ được dựng theo cấu trúc đối lập rõ rệt — một bên là “họ”, “lũ” với hành động bạo ngược; một bên là “tôi” với cử chỉ nâng niu — làm bật lên thông điệp mà không cần lời thuyết giảng. Các hình ảnh so sánh “quả dưa”, “quả bóng” cũng lạ, ấn tượng, gợi nhiều liên tưởng.
• Cách 3 — Ngôn ngữ giản dị mà thấm thía: Bài thơ dùng từ ngữ mộc mạc, gần gũi (lau nước mắt, rửa sạch máu, hát dịu dàng) nhưng có sức lay động mạnh mẽ. Giọng điệu vừa phẫn nộ, vừa thương cảm, vừa dịu dàng tạo nên dư âm sâu lắng, khắc sâu thông điệp vào lòng người đọc.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng