I. Mục đích nói và người nghe

Trước khi bắt đầu, các em cần xác định rõ:

• Mục đích nói: Chia sẻ mối quan tâm chung và cùng thảo luận để tìm ra một giải pháp tối ưu, khả thi nhằm khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường, qua đó cải thiện chất lượng cuộc sống của chính mình và của cả cộng đồng.
• Người nghe: Thầy cô, bạn bè và những người cùng quan tâm, mong muốn được trao đổi với em về vấn đề ô nhiễm môi trường.

II. Trước khi nói

1. Chuẩn bị nội dung nói

Khác với bài chia sẻ trải nghiệm, đây là một cuộc thảo luận. Vì vậy, em không chỉ trình bày suy nghĩ của mình mà còn phải lắng nghe, trao đổi để cùng cả nhóm hướng tới một giải pháp thống nhất.

Lựa chọn vấn đề: Vấn đề ở đây chính là giải pháp mà em đề xuất nhằm khắc phục nạn ô nhiễm môi trường. Muốn giải pháp nêu lên có căn cứ và có tính khả thi, em và các bạn cần thống nhất trước với nhau về việc sẽ giải quyết một tình trạng ô nhiễm cụ thể nào, chẳng hạn: rác thải vứt bừa bãi, ùn ứ; cống rãnh tắc nghẽn, nước sông ô nhiễm; khói bụi mù mịt; vật liệu xây dựng ngổn ngang; đường sá lầy lội, nước đọng,… Khi nêu giải pháp, em cần chú ý đến điều kiện và khả năng thực hiện, đồng thời quan tâm đến việc giải quyết tận gốc vấn đề (không để tình trạng cũ tái diễn) và việc phối hợp hành động với các cá nhân, tập thể khác cùng sinh sống trên địa bàn.

Tìm ý và sắp xếp ý: Để tìm ý, em có thể tự đặt ra một hệ thống câu hỏi và lần lượt giải đáp. Chẳng hạn, nếu bàn về giải pháp khắc phục tình trạng rác thải ùn ứ, em có thể nêu các câu hỏi: Rác thải ùn ứ ảnh hưởng đến sức khoẻ cộng đồng và làm mất mĩ quan khu vực như thế nào? Vì sao có tình trạng này? Mỗi người cần làm gì để rác được tập kết đúng chỗ, thu gom kịp thời? Các cá nhân và tập thể cần chung tay hành động ra sao? Cần xây dựng quy chế giữ gìn vệ sinh với nội dung cụ thể gì? Công tác tuyên truyền phải được thực hiện thế nào?…

Sau khi đã có những ý cần thiết, em sắp xếp chúng thành một đề cương theo trật tự: tình trạng – nguyên nhân – giải pháp (việc làm 1, việc làm 2, việc làm 3,…) – kế hoạch hoạt động cụ thể. Tất cả cần được viết thành một đề cương bài nói rõ ràng.

Ngoài ra, em nên chuẩn bị thêm số liệu, tranh ảnh, đoạn phim ngắn,… về thực trạng ô nhiễm (nếu có) để bài nói thêm thuyết phục và sinh động.

2. Tập luyện

Để bài nói tự tin và trôi chảy, các em cần tập luyện trước:

• Tập nói một mình (nói thầm, nói to, nói kèm theo cử chỉ, điệu bộ,…) để làm chủ nội dung và giọng nói của mình.
• Tập nói trước nhóm học tập và nhờ các bạn nhận xét, góp ý.
• Sau mỗi lần tập, hãy ghi lại những điểm hài lòng và chưa hài lòng để rút kinh nghiệm.

Tập luyện nhiều sẽ giúp em hoàn thiện bài nói và tự tin hơn khi trình bày trước lớp.

III. Trình bày bài nói

Khi trình bày, ngoài việc tuân thủ những yêu cầu chung (về nội dung, ngữ điệu, dùng từ, tương tác với người nghe, bảo đảm thời gian,…), các em cần chú ý ba phần sau:

• Mở đầu: Nêu tình trạng đáng báo động của vấn đề ô nhiễm môi trường với các biểu hiện cụ thể, nhất là biểu hiện mà em và các bạn đang phải đối mặt và cần tham gia giải quyết. Đừng quên chào hỏi khi bắt đầu.
• Triển khai: Trình bày ý kiến theo đề cương đã chuẩn bị. Trước mỗi phần, em có thể nêu lại câu hỏi đã đặt ra trong bước tìm ý để giúp người nghe nắm rõ từng khía cạnh của vấn đề. Bám sát trật tự: tình trạng – nguyên nhân – giải pháp – kế hoạch hành động.
• Kết luận: Khái quát lại nội dung ý kiến vừa trình bày và gửi gắm mong muốn chung tay hành động. Đừng quên cảm ơn khi kết thúc.

Một số lưu ý khác về cách thức nói:

• Nói to, rõ ràng, mạch lạc, nhấn mạnh những điểm quan trọng; điều chỉnh giọng nói và tốc độ nói cho phù hợp.
• Tạo tương tác: nêu câu hỏi để lôi cuốn người nghe cùng suy nghĩ (ví dụ: “Đã bao giờ các bạn phải đi qua một con mương bốc mùi hôi thối ngay gần trường chưa?”).
• Kết hợp ngôn ngữ cơ thể (ánh mắt, cử chỉ, nét mặt) và sử dụng tranh ảnh, số liệu minh hoạ vào thời điểm thích hợp.
• Thời gian: trình bày trong khoảng 4 – 6 phút.

IV. Sau khi nói – Trao đổi về bài nói

Sau khi trình bày, người nói và người nghe cùng trao đổi trên tinh thần hướng tới một giải pháp thống nhất:

Người nghe:

• Đặt mình vào vị trí người nói để thấu hiểu lí do khiến bạn đề xuất giải pháp như vậy.
• Các nhận xét, trao đổi hướng vào trọng tâm, không sa vào những chi tiết vụn vặt.
• Nêu điều em tâm đắc về ý kiến của bạn; nêu những điều em chưa đồng tình.
• Bổ sung những điều mà ý kiến của bạn chưa đề cập đầy đủ.

Người nói:

• Tiếp nhận mọi trao đổi trên tinh thần cầu thị, cùng nhau tìm ra giải pháp tốt nhất.
• Làm rõ một số điểm mà người nghe còn thắc mắc.
• Bảo vệ những nội dung trong ý kiến của bản thân mà em cho là hợp lí.
• Tự rút ra những kinh nghiệm cần thiết khi tham gia thảo luận.

Khi nhận xét bài nói của bạn, cần nhận xét tích cực, chỉ ra điểm tốt trước rồi mới góp ý điểm cần cải thiện.

V. Tiêu chí đánh giá bài nói

Dưới đây là bảng tiêu chí để các em tự đánh giá hoặc đánh giá bài nói của bạn:

VI. Bài nói mẫu

Bài nói mẫu 1: Giải pháp khắc phục tình trạng rác thải vứt bừa bãi

Xin chào thầy/cô và các bạn!

Hằng ngày, trên con đường tới trường, hẳn nhiều bạn trong chúng ta đã không ít lần phải bịt mũi đi qua những đống rác chất đống bên lề đường, bốc mùi khó chịu. Đó chính là vấn đề mà hôm nay tôi muốn cùng các bạn thảo luận: giải pháp khắc phục tình trạng rác thải vứt bừa bãi ở khu dân cư của chúng ta.

Trước hết, chúng ta hãy cùng nhìn vào thực trạng. Rác thải xuất hiện ở khắp nơi: trên vỉa hè, ở gốc cây, ven mương, thậm chí ngay trước cổng trường. Những đống rác này không chỉ làm mất mĩ quan mà còn là nơi trú ngụ của ruồi muỗi, chuột bọ, gây mùi hôi và là mầm mống của nhiều dịch bệnh. Vậy vì sao lại có tình trạng này? Theo tôi, có ba nguyên nhân chính: một là ý thức của một bộ phận người dân còn kém, tiện đâu vứt đó; hai là số lượng thùng rác công cộng còn quá ít và đặt chưa hợp lí; ba là việc thu gom rác đôi khi chưa kịp thời, khiến rác bị dồn ứ.

Từ những nguyên nhân đó, tôi xin đề xuất một số giải pháp. Thứ nhất, mỗi cá nhân cần thay đổi thói quen: bỏ rác đúng nơi quy định, phân loại rác trước khi vứt và tuyệt đối không xả rác ra đường. Thứ hai, chúng ta nên kiến nghị với chính quyền địa phương bố trí thêm thùng rác ở những điểm đông người và thống nhất giờ thu gom rác cố định để người dân chủ động mang rác ra. Thứ ba, cũng là điều quan trọng nhất, là xây dựng một quy chế giữ gìn vệ sinh chung của khu phố, kèm theo hình thức nhắc nhở, xử phạt với hành vi vứt rác bừa bãi.

Để những giải pháp này không chỉ nằm trên giấy, tôi đề nghị chúng ta có thể bắt đầu bằng những việc làm rất cụ thể: thành lập một đội tình nguyện gồm các bạn học sinh, tổ chức dọn vệ sinh khu phố vào sáng Chủ nhật hằng tuần; làm những tấm biển nhỏ “Xin đừng vứt rác” đặt ở các điểm nóng; và cùng nhau tuyên truyền tới gia đình, hàng xóm về việc giữ gìn vệ sinh chung.

Các bạn thấy đấy, một khu phố sạch đẹp không phải là điều quá xa vời nếu mỗi người chúng ta cùng chung tay. Tôi rất mong nhận được ý kiến trao đổi của các bạn để chúng ta tìm ra giải pháp tốt nhất.

Cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe!

Bài nói mẫu 2: Giải pháp khắc phục tình trạng nước sông, cống rãnh bị ô nhiễm

Xin chào thầy/cô và các bạn!

Đã bao giờ các bạn đi qua một con mương, một dòng sông gần nhà mà nước đen kịt, đặc quánh và bốc mùi hôi thối chưa? Đó là một hình ảnh không hề xa lạ ở nhiều nơi hiện nay. Hôm nay, tôi muốn cùng các bạn thảo luận về một vấn đề rất đáng lo ngại: giải pháp khắc phục tình trạng nước sông, cống rãnh bị ô nhiễm.

Về thực trạng, nhiều con sông, kênh mương và cống rãnh ở khu vực chúng ta đang bị ô nhiễm nặng. Nước chuyển màu, nổi váng, đầy rác và bốc mùi, nhất là vào những ngày nắng nóng. Dòng nước bẩn ấy không chỉ giết chết tôm cá mà còn ngấm vào đất, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước sinh hoạt và sức khoẻ của con người.

Vậy đâu là nguyên nhân? Tôi cho rằng có những nguyên nhân nổi bật sau: người dân và một số cơ sở sản xuất xả nước thải, rác thải trực tiếp xuống sông, cống mà không qua xử lí; hệ thống cống rãnh bị rác thải làm tắc nghẽn nên nước không thể lưu thông, đành ứ đọng lại; và công tác nạo vét, khơi thông dòng chảy chưa được làm thường xuyên.

Trước thực trạng đó, tôi xin đề xuất một số giải pháp. Trước tiên, cần chấm dứt việc đổ rác và xả nước thải chưa qua xử lí xuống sông, cống; các hộ gia đình cần thu gom rác đúng cách, không lấy lòng sông, lòng mương làm nơi chứa rác. Tiếp theo, chúng ta nên kiến nghị địa phương tổ chức nạo vét, khơi thông cống rãnh định kì và lắp đặt các tấm chắn rác ở miệng cống. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền để mọi người hiểu rằng bảo vệ nguồn nước cũng chính là bảo vệ sức khoẻ của bản thân và gia đình mình.

Về kế hoạch hành động cụ thể, chúng ta – những học sinh – hoàn toàn có thể góp sức: tham gia các buổi ra quân dọn vệ sinh, vớt rác ở kênh mương cùng người lớn; vẽ tranh, làm khẩu hiệu kêu gọi bảo vệ nguồn nước; và trở thành những “tuyên truyền viên nhỏ” nhắc nhở chính người thân của mình không xả rác xuống dòng nước.

Một dòng sông trong xanh, một con mương sạch sẽ là điều ai cũng mong muốn. Tôi tin rằng nếu cộng đồng cùng phối hợp hành động, chúng ta nhất định sẽ làm được. Rất mong các bạn cùng trao đổi, bổ sung thêm để giải pháp được hoàn thiện hơn.

Cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe!

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng