Mở đầu trang 144

Đề bài: Tuy chưa được học về lực nhưng chắc em đã không ít lần nghe nói tới lực. Em có thể xác định được những lực nào trong các hình bên?

Lời giải:

Quan sát từng hình, em có thể chỉ ra các lực như sau:

• Hình a: lực hút của nam châm (nam châm hút vật bằng sắt).
• Hình b: lực hút của Trái Đất làm quả bóng rơi xuống.
• Hình c: lực đẩy của gió làm thuyền buồm chuyển động.
• Hình d: lực của cây vợt tác dụng vào quả bóng làm bóng bật trở lại.

I. Lực và sự đẩy, kéo

Câu hỏi mục I trang 144

Đề bài: Tìm ví dụ về lực trong đời sống.

Lời giải:

Lực là sự đẩy hoặc sự kéo. Một số ví dụ về lực trong đời sống:

• Lực kéo: kéo gàu nước từ giếng lên, chơi kéo co, kéo chiếc vali,…
• Lực đẩy: đẩy cánh cửa cho mở ra, đẩy xe hàng, đẩy chiếc bàn sang chỗ khác,…

→ Tất cả những hoạt động đẩy hoặc kéo trên đều là lực.

II. Tác dụng của lực

1. Lực và chuyển động của vật

Hoạt động mục II trang 145 (Lực và chuyển động)

Đề bài: Hãy thảo luận nhóm để xác định xem: mỗi hình ứng với tác dụng nào trong 5 tác dụng của lực và tìm cụm từ thích hợp cho các vị trí (1), (2), (3), (4), (5) mô tả trong Hình 40.2.

Lời giải:

Em ghép mỗi hình với một tác dụng của lực rồi điền cụm từ vào chỗ trống:

• (1) – Hình a: cầu thủ đá vào bóng đang đứng yên → làm bóng bắt đầu chuyển động.
• (2) – Hình b: bóng đang lăn, lực cản của cỏ → làm bóng chuyển động chậm dần.
• (3) – Hình c: hậu vệ phá bóng sang trái → làm bóng đổi hướng chuyển động.
• (4) – Hình d: thủ môn bắt dính bóng → làm bóng dừng lại.
• (5) – Hình e: cầu thủ chạy theo đá nối → làm bóng chuyển động nhanh dần.

Câu hỏi mục II trang 145 (Lực và chuyển động)

Đề bài: Hãy tìm thêm ví dụ về lực làm thay đổi tốc độ, hướng chuyển động.

Lời giải:

Lực làm thay đổi tốc độ:

• Đạp xe mạnh hơn thì xe chạy nhanh hơn (tốc độ tăng).
• Bóp phanh xe thì xe chạy chậm dần rồi dừng lại (tốc độ giảm).

Lực làm thay đổi hướng chuyển động:

• Dùng tay đỡ một quả bóng đang bay tới làm bóng bật sang hướng khác.
• Gió thổi làm chiếc lá đang bay đổi hướng.

2. Lực và hình dạng của vật

Hoạt động mục II trang 145 (Lực và hình dạng)

Đề bài: Nén một lò xo, kéo dãn dây cao su (Hình 40.3). Mô tả sự thay đổi hình dạng của lò xo, dây cao su khi chịu lực tác dụng.

Lời giải:

• Khi dùng tay nén lò xo (Hình 40.3a): lò xo bị ngắn lại (co lại) so với ban đầu.
• Khi dùng tay kéo dãn dây cao su (Hình 40.3b): dây cao su bị dài ra so với ban đầu.

→ Như vậy, khi chịu lực tác dụng, hình dạng của lò xo và dây cao su đều bị thay đổi. Ta nói lực đã làm vật bị biến dạng.

Câu hỏi mục II trang 145 (Lực và hình dạng)

Đề bài:

1. Hãy tìm thêm ví dụ về lực làm thay đổi hình dạng của vật.
2. Theo em, lực tác dụng lên vật có thể vừa làm thay đổi chuyển động của vật, vừa làm biến dạng vật không? Nếu có, hãy cho ví dụ hoặc dùng các lực trong hình ở đầu bài để chứng minh.

Lời giải:

1. Một số ví dụ về lực làm thay đổi hình dạng của vật:

• Bóp một quả bóng cao su → quả bóng bị méo đi.
• Nặn một cục đất nặn → đất nặn đổi hình dạng.
• Kéo dãn một sợi dây chun → dây dài ra.

2. Lực có thể vừa làm thay đổi chuyển động, vừa làm biến dạng vật không?

Có. Một lực tác dụng lên vật có thể vừa làm thay đổi chuyển động, vừa làm biến dạng vật.

Ví dụ dùng hình ở đầu bài (hình d): khi quả bóng tennis bay tới đập vào vợt, lực của vợt vừa làm quả bóng bị méo đi (biến dạng), vừa làm quả bóng bật ngược trở lại (thay đổi chuyển động).

III. Lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc

Câu hỏi mục III trang 146 (phần đầu mục)

Đề bài:

1. Trong các lực ở hình đầu bài, lực nào là lực tiếp xúc, lực nào là lực không tiếp xúc?
2. Hãy tìm thêm ví dụ về lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc.

Lời giải:

Trước hết em nhớ lại: lực tiếp xúc xuất hiện khi vật gây ra lực có chạm vào vật chịu lực; lực không tiếp xúc xuất hiện khi vật gây ra lực không chạm vào vật chịu lực.

1. Trong các lực ở hình đầu bài:

• Hình a (nam châm hút vật): là lực không tiếp xúc (nam châm hút mà không cần chạm vào vật).
• Hình b (Trái Đất hút quả bóng rơi xuống): là lực không tiếp xúc.
• Hình c (gió đẩy buồm): là lực tiếp xúc (gió chạm vào cánh buồm).
• Hình d (vợt đánh bóng): là lực tiếp xúc (vợt chạm vào quả bóng).

2. Tìm thêm ví dụ:

• Lực tiếp xúc: tay đẩy cánh cửa, chân đá quả bóng, tay kéo chiếc ghế,…
• Lực không tiếp xúc: nam châm hút đinh sắt, lực hút của Trái Đất làm quả táo rơi,…

Hoạt động mục III trang 146 (Thí nghiệm 1 và 2)

Thí nghiệm 1 (Hình 40.4): Dùng dây nén lò xo lá tròn rồi chốt lại. Khi đặt xe ở vị trí A, thả chốt thì lò xo bung ra nhưng không làm xe chuyển động.

Câu 1: Tại sao lò xo không làm xe chuyển động được?

Vì khi xe đặt ở vị trí A (xa lò xo), lúc lò xo bung ra nó không chạm tới xe, tức là không tiếp xúc với xe nên không tác dụng được lực lên xe. Do đó xe không chuyển động.

Câu 2: Phải đặt xe ở khoảng nào thì khi lò xo bung ra sẽ làm cho xe chuyển động? Tại sao?

Phải đặt xe ở khoảng đủ gần lò xo (ví dụ ở vị trí B) để khi lò xo bung ra, lò xo chạm vào xe. Khi đó lò xo tiếp xúc và đẩy xe nên xe mới chuyển động. (Vì lực của lò xo là lực tiếp xúc, phải có sự tiếp xúc thì mới tác dụng được lực.)

Thí nghiệm 2 (Hình 40.5): Dùng hai xe lăn có gắn nam châm, đẩy xe B lại gần xe A.

Câu hỏi: Có phải chỉ khi đẩy xe B cho tới khi tiếp xúc với xe A thì xe B mới làm cho xe A bắt đầu chuyển động không? Tại sao?

Không. Khi đẩy xe B lại gần xe A (chưa cần chạm vào nhau), nam châm trên hai xe đã hút hoặc đẩy nhau, làm cho xe A bắt đầu chuyển động dù xe B chưa tiếp xúc với xe A. Đó là vì lực giữa hai nam châm là lực không tiếp xúc.

Câu hỏi mục III trang 146 (so sánh hai thí nghiệm)

Đề bài: Lực lò xo tác dụng lên xe A ở thí nghiệm 1 và lực xe B tác dụng lên xe A ở thí nghiệm 2 có gì khác nhau?

Lời giải:

• Ở thí nghiệm 1: lò xo chỉ tác dụng được lực lên xe A khi lò xo chạm vào (tiếp xúc với) xe A → đây là lực tiếp xúc.
• Ở thí nghiệm 2: nam châm của xe B tác dụng được lực lên xe A ngay cả khi xe B chưa chạm vào xe A → đây là lực không tiếp xúc.

→ Khác nhau: một bên cần phải tiếp xúc mới tác dụng được lực (lực tiếp xúc), còn một bên không cần tiếp xúc vẫn tác dụng được lực (lực không tiếp xúc).

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu