Mở đầu trang 183

Đề bài: Em hãy mô tả các hình dạng của Mặt Trăng mà em đã nhìn thấy vào ban đêm. Vì sao chúng ta nhìn thấy Mặt Trăng có hình dạng khác nhau?

Lời giải:

Các hình dạng của Mặt Trăng thường nhìn thấy vào ban đêm:

• Trăng tròn (hình tròn sáng đầy đặn).
• Trăng khuyết (chỉ sáng một phần).
• Trăng lưỡi liềm (sáng một dải cong mỏng như lưỡi liềm).
• Có những đêm không nhìn thấy Trăng (không Trăng).

Vì sao nhìn thấy Mặt Trăng có hình dạng khác nhau? Đây là câu hỏi mở đầu, nội dung sẽ được làm rõ trong bài. Em có thể trả lời ngắn gọn: vì Mặt Trăng quay quanh Trái Đất nên vị trí của nó thay đổi, làm cho phần Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng mà ta nhìn thấy từ Trái Đất cũng thay đổi theo. Do đó ta thấy Mặt Trăng có nhiều hình dạng khác nhau.

I. Mặt Trăng và các hình dạng nhìn thấy

Câu hỏi 1 mục I trang 184

Đề bài: Em có nhận xét gì về Trăng khuyết ở nửa đầu tháng và ở nửa cuối tháng?

Lời giải:

Trăng khuyết ở nửa đầu tháng và ở nửa cuối tháng có phần sáng nằm ở hai phía ngược nhau:

• Nửa đầu tháng: Mặt Trăng ngày càng “tròn dần” (phần sáng to dần lên).
• Nửa cuối tháng: Mặt Trăng ngày càng “khuyết dần” (phần sáng nhỏ dần đi).

→ Như vậy, tuy cùng là Trăng khuyết nhưng phần được chiếu sáng ở nửa đầu tháng và nửa cuối tháng nằm ngược phía nhau.

Câu hỏi 2 mục I trang 184

Đề bài: Giữa hai lần Trăng tròn liên tiếp cách nhau bao nhiêu tuần?

Lời giải:

Mặt Trăng quay quanh Trái Đất hết khoảng một tháng (khoảng 4 tuần) thì lặp lại các hình dạng. Vì vậy, giữa hai lần Trăng tròn liên tiếp cách nhau khoảng 4 tuần (tức khoảng một tháng).

II. Giải thích sự khác nhau về hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng (các pha của Mặt Trăng)

Hoạt động 1 mục II trang 185 (Mô hình quan sát các pha của Mặt Trăng)

Đề bài: Mô hình quan sát các pha của Mặt Trăng. Chúng ta có thể dùng mô hình để giải thích tại sao nhìn thấy Mặt Trăng có hình dạng khác nhau (chuẩn bị dụng cụ, chế tạo và quan sát theo hướng dẫn ở Hình 53.4).

Lời giải (gợi ý thực hành):

Đây là hoạt động làm mô hình. Em thực hiện theo các bước trong sách:

a) Dụng cụ cần thiết: một vài tấm bìa các-tông (làm buồng tối), một quả bóng nhỏ (làm Mặt Trăng), một đèn pin (làm Mặt Trời), băng dính, kéo, sợi dây treo.

b) Chế tạo: ghép các tấm bìa thành một hình lăng trụ tám cạnh đều (làm buồng tối), khoét lỗ nhỏ ở tâm mỗi mặt để nhìn vào, và một lỗ để chiếu đèn pin; treo quả bóng vào giữa buồng tối.

c) Quan sát và giải thích:

• Chiếu đèn pin (Mặt Trời) vào quả bóng (Mặt Trăng) qua lỗ đã khoét.
• Lần lượt đặt mắt vào các lỗ ở những mặt khác nhau để nhìn quả bóng.
• Em sẽ thấy ở mỗi lỗ, phần sáng của quả bóng nhìn thấy có hình dạng khác nhau (lúc tròn, lúc khuyết, lúc không thấy sáng).

→ Điều này giúp giải thích: vì ta nhìn quả bóng (Mặt Trăng) từ các hướng khác nhau nên thấy phần được chiếu sáng có hình dạng khác nhau, giống như ta nhìn thấy các pha khác nhau của Mặt Trăng thật.

Hoạt động 2 mục II trang 185 (Vẽ sơ đồ khi quan sát thấy bán nguyệt)

Đề bài: Vẽ một sơ đồ cho thấy vị trí của Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất khi ta quan sát thấy bán nguyệt.

Lời giải:

Khi ta nhìn thấy Mặt Trăng bán nguyệt (nửa sáng nửa tối), thì Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng nằm ở vị trí sao cho đường nối từ Trái Đất đến Mặt Trăng và đường nối từ Trái Đất đến Mặt Trời tạo thành một góc vuông ($90^\circ$).

Cách vẽ sơ đồ (theo Hình 53.3):

• Vẽ Trái Đất ở giữa.
• Vẽ các tia sáng Mặt Trời chiếu tới (ví dụ từ bên trái sang).
• Đặt Mặt Trăng ở vị trí sao cho đường Trái Đất – Mặt Trăng vuông góc với hướng tia sáng Mặt Trời.

Ở vị trí này, một nửa Mặt Trăng được chiếu sáng quay về phía Trái Đất, nửa kia tối, nên từ Trái Đất ta nhìn thấy Mặt Trăng có dạng bán nguyệt (nửa hình tròn).

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu