Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu
Câu hỏi mở đầu (trang 17)
Đề bài: Quan sát hình bên, em thấy đoạn thẳng $AB$ hay $CD$ dài hơn? Muốn biết chính xác ta phải làm gì?
Lời giải:
Khi nhìn bằng mắt, ta dễ có cảm giác hai đoạn thẳng $AB$ và $CD$ dài, ngắn khác nhau. Đó là vì giác quan (mắt) của chúng ta có thể cảm nhận sai về độ dài, nhất là khi các đoạn thẳng được vẽ cạnh những hình khác (hai hình tròn ở hình a, hai đường thẳng chụm lại ở hình b).
Thực tế, hai đoạn thẳng $AB$ và $CD$ dài bằng nhau.
Vậy muốn biết chính xác đoạn nào dài hơn (hay chúng bằng nhau), ta không nên tin vào cảm nhận của mắt mà phải dùng thước đo chiều dài của từng đoạn thẳng rồi so sánh kết quả.
I. Đơn vị độ dài
Câu hỏi mục I (trang 17)
Đề bài: Trong thực tế, để đo các độ dài sau đây, người ta thường sử dụng đơn vị nào?
a) Độ cao cửa sổ trong phòng học. b) Độ sâu của một hồ bơi. c) Chu vi của quả cam. d) Độ dày của cuốn sách. e) Khoảng cách giữa Hà Nội và Huế.
Lời giải:
Độ dài cần đo càng lớn thì ta chọn đơn vị càng lớn, càng nhỏ thì chọn đơn vị càng nhỏ. Cụ thể:
- a) Độ cao cửa sổ thường hơn $1$ mét, nên dùng đơn vị mét (m).
- b) Độ sâu hồ bơi thường vài mét, nên dùng đơn vị mét (m).
- c) Chu vi quả cam chỉ khoảng hơn chục xăng-ti-mét, nên dùng đơn vị xăng-ti-mét (cm).
- d) Độ dày cuốn sách rất nhỏ, nên dùng đơn vị mi-li-mét (mm).
- e) Khoảng cách Hà Nội – Huế rất xa (hàng trăm ki-lô-mét), nên dùng đơn vị ki-lô-mét (km).
II. Dụng cụ đo chiều dài
Câu hỏi 1 mục II (trang 18)
Đề bài: Xác định GHĐ và ĐCNN của các thước đo trong Hình 5.2.
Lời giải:
Ta nhớ lại hai khái niệm:
- GHĐ (giới hạn đo) là số lớn nhất ghi trên thước.
- ĐCNN (độ chia nhỏ nhất) là khoảng cách giữa hai vạch chia liên tiếp trên thước.
Áp dụng cho từng thước trong Hình 5.2:
| Thước | GHĐ | ĐCNN |
|---|---|---|
| Hình a | $100$ cm | $0,5$ cm |
| Hình b | $10$ cm | $0,5$ cm |
| Hình c | $10$ cm | $0,1$ cm |
Giải thích:
- Hình a: Số lớn nhất ghi trên thước là $100$ cm nên GHĐ $= 100$ cm. Giữa hai số liền nhau (ví dụ từ $0$ đến $1$ cm) có $2$ khoảng chia, nên ĐCNN $= 1 : 2 = 0,5$ cm.
- Hình b: Số lớn nhất là $10$ cm nên GHĐ $= 10$ cm. Giữa hai số liền nhau cũng có $2$ khoảng chia, nên ĐCNN $= 1 : 2 = 0,5$ cm.
- Hình c: Số lớn nhất là $10$ cm nên GHĐ $= 10$ cm. Giữa hai số liền nhau có $10$ khoảng chia, nên ĐCNN $= 1 : 10 = 0,1$ cm (tức $1$ mm).
Câu hỏi 2 mục II (trang 18)
Đề bài: Dùng loại thước đo thích hợp nào trong Hình 5.1 để đo các độ dài sau đây?
a) Bước chân của em. b) Chu vi ngoài của miệng cốc. c) Độ cao cửa ra vào của lớp học. d) Đường kính trong của miệng cốc. e) Đường kính ngoài của ống nhựa.
Lời giải:
Ta dựa vào hình dạng và kích thước của vật cần đo để chọn thước cho phù hợp:
- a) Bước chân là một đoạn thẳng trên mặt sàn, dài khoảng nửa mét đến gần $1$ mét → dùng thước thẳng (hoặc thước cuộn).
- b) Chu vi ngoài của miệng cốc là một đường cong (hình tròn), thước thẳng không đo theo đường cong được → dùng thước dây (mềm, uốn theo đường cong).
- c) Độ cao cửa ra vào lớp học khá lớn (khoảng $2$ mét) → dùng thước cuộn để đo khoảng cách lớn.
- d) Đường kính trong của miệng cốc là một đoạn thẳng nằm gọn trong miệng cốc → dùng thước thẳng.
- e) Đường kính ngoài của ống nhựa nhỏ, cần đo chính xác → dùng thước kẹp.
III. Cách đo chiều dài
Câu hỏi 1 mục III (trang 18)
Đề bài: Tại sao cần ước lượng chiều dài trước khi đo?
Lời giải:
Cần ước lượng chiều dài trước khi đo để chọn được thước có GHĐ và ĐCNN phù hợp:
- Chọn thước có GHĐ lớn hơn chiều dài cần đo một chút thì chỉ cần đo một lần, không phải đặt thước nhiều lần nối tiếp nhau (đo nhiều lần dễ bị cộng dồn sai số).
- Chọn thước có ĐCNN phù hợp thì kết quả đo đủ chính xác theo yêu cầu.
Nhờ vậy, việc đo sẽ nhanh hơn và kết quả chính xác hơn.
Câu hỏi 2 mục III (trang 18)
Đề bài: Một học sinh tiến hành đo chiều dài của một chiếc lá như trong Hình 5.3. Em hãy phân tích và nêu nhận xét về cách đặt thước và đặt mắt của bạn. Hãy chỉ ra các lỗi (nếu có) trong phép đo này.
Lời giải:
So với cách đo đúng (gồm $5$ bước), bạn học sinh đã mắc hai lỗi:
- Lỗi 1 – Đặt thước chưa đúng: Một đầu của chiếc lá (đầu cuống) chưa được đặt ngang bằng với vạch số $0$ của thước. Khi đầu vật không trùng vạch $0$ thì kết quả đọc được sẽ bị sai.
- Lỗi 2 – Đặt mắt chưa đúng: Mắt nhìn xiên (không vuông góc với cạnh thước) ở đầu kia của chiếc lá. Nhìn xiên sẽ gây ra sai số, làm kết quả đọc bị lệch so với giá trị thật.
Cách khắc phục:
- Đặt thước dọc theo chiều dài chiếc lá, sao cho vạch số $0$ ngang bằng với đầu cuống lá.
- Đặt mắt nhìn thẳng, vuông góc với cạnh thước tại vị trí đầu ngọn lá để đọc kết quả cho chính xác.
Hoạt động mục III (trang 19)
Đề bài: Đo chiều dài và độ dày của quyển sách Khoa học tự nhiên 6.
Lời giải:
Đây là bài thực hành, các em làm theo trình tự sau (số liệu dưới đây là ví dụ minh họa, em hãy đo trên quyển sách của mình rồi điền số đo thật vào bảng).
Bước 1. Ước lượng: Chiều dài quyển sách khoảng $26$ cm; độ dày khoảng $0,5$ cm.
Bước 2. Chọn dụng cụ đo: Dùng thước thẳng (thước kẻ) có GHĐ $30$ cm và ĐCNN $0,1$ cm ($1$ mm). Thước này có GHĐ lớn hơn chiều dài sách nên đo được một lần, ĐCNN nhỏ nên đo khá chính xác.
Bước 3. Thực hiện đo $3$ lần và ghi kết quả vào bảng, rồi tính giá trị trung bình:
| Kết quả đo | Lần đo 1 | Lần đo 2 | Lần đo 3 | Giá trị trung bình |
|---|---|---|---|---|
| Chiều dài | $l_1 = 26,4$ cm | $l_2 = 26,5$ cm | $l_3 = 26,5$ cm | $l_{TB} = 26,5$ cm |
| Độ dày | $d_1 = 0,5$ cm | $d_2 = 0,5$ cm | $d_3 = 0,5$ cm | $d_{TB} = 0,5$ cm |
Cách tính giá trị trung bình là lấy tổng ba lần đo rồi chia cho $3$:
$$l_{TB} = \frac{l_1 + l_2 + l_3}{3} = \frac{26,4 + 26,5 + 26,5}{3} \approx 26,5 \text{ (cm)}$$
$$d_{TB} = \frac{d_1 + d_2 + d_3}{3} = \frac{0,5 + 0,5 + 0,5}{3} = 0,5 \text{ (cm)}$$
Việc đo $3$ lần rồi lấy trung bình giúp giảm sai số, cho kết quả chính xác hơn so với chỉ đo một lần.
Cô Trần Thị Thanh Thảo
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu