Mở đầu trang 157

Đề bài: Khi đi trên sàn nhà trơn ướt, ta có thể bị trượt ngã. Em có thể giải thích tại sao không?

Lời giải:

Khi đi trên sàn khô, giữa chân (hoặc dép) và mặt sàn có lực ma sát giúp ta bám chắc vào sàn nên không bị trượt. Khi sàn nhà trơn ướt, lực ma sát giữa chân và mặt sàn giảm đi rất nhiều (trở nên rất nhỏ), khiến chân không bám được vào sàn nữa. Vì vậy ta dễ bị trượt ngã.

I. Lực ma sát là gì?

Câu hỏi mục I trang 157

Đề bài:

1. Lực ma sát là lực tiếp xúc hay lực không tiếp xúc?
2. Theo em, lực ma sát phải có phương và chiều như thế nào so với phương và chiều của lực đẩy?

\

Lời giải:

1. Lực ma sát là lực tiếp xúc, vì nó xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật (ví dụ giữa miếng gỗ và mặt bàn).

2. Lực ma sát có cùng phương nhưng ngược chiều với lực đẩy.

Quan sát Hình 44.2: khi người đẩy thùng hàng sang phải, lực ma sát giữa thùng hàng và mặt sàn có phương nằm ngang (cùng phương với lực đẩy) nhưng chiều ngược lại (hướng sang trái) nhằm cản trở chuyển động của thùng.

II. Lực ma sát nghỉ và lực ma sát trượt

Câu hỏi mục II trang 158

Đề bài: Mỗi em hãy tìm một ví dụ cho mỗi loại lực ma sát.

Lời giải:

Lực ma sát nghỉ (giữ cho vật đứng yên ngay cả khi bị kéo hoặc đẩy):

• Quyển sách đặt trên mặt bàn hơi nghiêng vẫn nằm yên, không trượt xuống.
• Đẩy nhẹ một chiếc tủ nặng nhưng tủ vẫn đứng yên.

Lực ma sát trượt (xuất hiện khi vật trượt trên bề mặt của vật khác):

• Đẩy cho miếng gỗ trượt trên mặt bàn.
• Bóp phanh làm bánh xe trượt trên mặt đường.

Em có biết trang 158 (Ổ bi – Hình 44.5)

Đề bài: Ổ bi lắp ở trục quay (Hình 44.5) có tác dụng gì?

Lời giải:

Ổ bi lắp ở trục quay có tác dụng làm giảm lực ma sát ở trục quay. Khi có ổ bi, các viên bi lăn được nên trục quay quay dễ dàng hơn, ít bị cản trở và đỡ bị mài mòn.

III. Tác dụng của lực ma sát đối với chuyển động

Hoạt động mục III trang 158

Đề bài: Hãy chỉ ra lực ma sát trong các tình huống sau đây và nói rõ nó có tác dụng cản trở hay thúc đẩy chuyển động.

Lời giải:

• a) Khi phanh gấp xe đạp: lực ma sát xuất hiện ở chỗ má phanh tiếp xúc với vành bánh xe và ở chỗ bánh xe tiếp xúc với mặt đường. Lực ma sát này có tác dụng cản trở chuyển động, làm xe đạp chạy chậm dần rồi dừng lại.
• b) Người đẩy nhưng thùng hàng vẫn đứng yên: lực cản trở lực đẩy của người là lực ma sát nghỉ (giữa thùng hàng và mặt sàn). Lực ma sát nghỉ giữ cho thùng đứng yên.
• c) Phải hai người mới đẩy được thùng hàng đi: lực đẩy của hai người đã thắng được lực ma sát nghỉ (giữa thùng hàng và mặt sàn), nên thùng hàng mới bắt đầu chuyển động.
• d) Xe ô tô bị sa lầy: bánh xe vẫn quay nhưng xe không đi được vì lực ma sát giữa bánh xe và mặt đường (chỗ bùn lầy) quá nhỏ, không đủ để đẩy xe tiến lên. Muốn xe thoát khỏi sa lầy, cần làm tăng lực ma sát giữa bánh xe và mặt đường, ví dụ chèn thêm đá, cành cây, rơm rạ hoặc tấm ván xuống dưới bánh xe.
• e) Khi đi bộ: lực ma sát giữa mặt đường và chân có phương nằm ngang, chiều hướng về phía trước (ngược với chiều chân đạp về phía sau). Lực này có tác dụng thúc đẩy chuyển động, giúp ta bước đi về phía trước.

IV. Ma sát trong an toàn giao thông

Câu hỏi mục IV trang 159

Đề bài:

1. Tại sao trên mặt lốp xe lại có các khía rãnh (Hình 44.7)? Đi xe mà lốp có các khía rãnh đã bị mòn thì có an toàn không? Tại sao?
2. Tại sao khi phanh gấp, lốp xe ô tô để lại một vệt đen dài trên đường nhựa?
3. Hãy giải thích ý nghĩa của biển báo chỉ dẫn tốc độ giới hạn chạy trên đường cao tốc mô tả trong Hình 44.8.

Lời giải:

1. Trên mặt lốp xe có các khía rãnh để làm tăng lực ma sát giữa lốp xe và mặt đường, giúp xe bám đường tốt hơn, không bị trượt.

Nếu lốp xe có các khía rãnh đã bị mòn thì không an toàn. Vì khi đó lực ma sát giữa lốp và mặt đường giảm, xe dễ bị trượt (nhất là khi đường ướt), dễ gây tai nạn.

2. Khi phanh gấp, bánh xe ngừng quay và trượt trên mặt đường. Lúc này lực ma sát trượt giữa lốp xe và mặt đường rất lớn, làm một phần lớp cao su của lốp bị mòn và để lại trên mặt đường một vệt đen dài.

3. Ý nghĩa các biển báo tốc độ trong Hình 44.8 (trên đường cao tốc):

• Biển số 120 (viền đỏ): tốc độ tối đa cho phép là 120 km/h.
• Biển số 70 (nền xanh): tốc độ tối thiểu, xe phải chạy không chậm hơn 70 km/h.
• Biển số 100 kèm hình mây mưa (viền đỏ): khi trời mưa, tốc độ tối đa cho phép giảm xuống còn 100 km/h.

Sở dĩ khi trời mưa phải giảm tốc độ tối đa là vì mặt đường ướt làm lực ma sát giữa lốp xe và mặt đường giảm, xe dễ bị trượt hơn. Do đó phải chạy chậm lại để bảo đảm an toàn.

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu