Mở đầu trang 179

Đề bài: Có người nói ban ngày Mặt Trời chuyển động trên bầu trời từ Đông sang Tây. Em nghĩ gì về điều này?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở đầu, nội dung sẽ được làm rõ trong bài. Em có thể trả lời ngắn gọn:

Thực ra Mặt Trời không chuyển động quanh Trái Đất. Điều mà ta nhìn thấy Mặt Trời “chuyển động” từ Đông sang Tây chỉ là chuyển động nhìn thấy, không phải chuyển động thực. Sở dĩ ta thấy như vậy là vì Trái Đất tự quay quanh trục của nó từ Tây sang Đông.

I. Chuyển động “nhìn thấy” và chuyển động “thực”

Câu hỏi mục I trang 179

Đề bài: Tìm thêm ví dụ về chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực.

Lời giải:

Khi ta chuyển động, ta thấy các vật xung quanh như đang chuyển động theo chiều ngược lại, đó là chuyển động nhìn thấy. Một số ví dụ:

• Ngồi trên ô tô (hoặc tàu hỏa) đang chạy, ta thấy hàng cây bên đường như chạy lùi về phía sau. Chuyển động nhìn thấy là hàng cây “chạy lùi”; chuyển động thực là ô tô chạy về phía trước.
• Ngồi trên thuyền đang đi, ta thấy bờ sông như đang trôi về phía sau. Chuyển động nhìn thấy là bờ sông “trôi”; chuyển động thực là chiếc thuyền đang đi.

II. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời

1. Mặt Trời mọc và lặn

Câu hỏi mục II trang 180 (Giải thích bằng cách khác)

Đề bài: Theo em, có thể giải thích hiện tượng từ Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời chuyển động từ Đông sang Tây bằng cách khác được không? Hãy sử dụng nội dung đã học ở mục I để giải thích hiện tượng này.

Lời giải:

Có thể giải thích bằng cách khác. Dựa vào nội dung đã học ở mục I (về chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực):

Không phải Mặt Trời quay quanh Trái Đất, mà chính Trái Đất tự quay quanh trục của nó từ Tây sang Đông. Vì Trái Đất quay từ Tây sang Đông nên người đứng trên Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời chuyển động theo chiều ngược lại, tức là từ Đông sang Tây. Đó chỉ là chuyển động nhìn thấy, không phải chuyển động thực của Mặt Trời.

2. Giải thích chuyển động của Mặt Trời nhìn từ Trái Đất

Câu hỏi mục II trang 180 (Hình 52.2)

Đề bài: Hình 52.2 có mô tả đúng sự quay của Trái Đất quanh trục của nó không?

Lời giải:

Hình 52.2 mô tả đúng sự quay của Trái Đất quanh trục của nó.

Vì trong hình, các mũi tên cho thấy Trái Đất quay theo chiều từ Tây sang Đông, đúng với chiều tự quay thực của Trái Đất. Nhờ chiều quay này mà ta mới nhìn thấy Mặt Trời mọc ở hướng Đông và lặn ở hướng Tây.

Hoạt động mục II trang 180 (Ngày và đêm)

Đề bài: Mặt Trời lúc nào cũng chiếu sáng Trái Đất. Tại sao trên Trái Đất lại có ngày và đêm liên tiếp? Hãy dùng quả địa cầu là mô hình của Trái Đất được chiếu sáng bởi ánh sáng Mặt Trời để minh họa câu trả lời của em.

Lời giải:

Vì Trái Đất có dạng hình cầu nên ánh sáng Mặt Trời tại một thời điểm chỉ chiếu sáng được một nửa Trái Đất. Nửa được chiếu sáng là ban ngày, nửa không được chiếu sáng (nằm trong bóng tối) là ban đêm.

Do Trái Đất tự quay quanh trục của nó nên mỗi nơi trên Trái Đất lần lượt được chiếu sáng rồi lại tối đi, vì vậy có ngày và đêm liên tiếp.

Cách minh họa bằng quả địa cầu:

• Dùng một chiếc đèn pin làm “Mặt Trời” chiếu vào quả địa cầu.
• Em sẽ thấy đèn chỉ chiếu sáng được một nửa quả địa cầu (nửa này là ban ngày), nửa còn lại tối (là ban đêm).
• Từ từ xoay quả địa cầu (giống Trái Đất tự quay), em sẽ thấy chỗ đang sáng dần chuyển sang tối và chỗ đang tối dần chuyển sang sáng → đó là sự luân phiên ngày và đêm.

Câu hỏi mục II trang 180 (Hình 52.3)

Đề bài: Hình 52.3 là ảnh chụp Trái Đất từ vệ tinh nhân tạo. Mỗi ảnh chỉ ghi được các vùng lãnh thổ của một nửa phần Trái Đất. Tại sao? Hai ảnh này được chụp cách nhau ít nhất là bao nhiêu giờ?

Lời giải:

Vì sao mỗi ảnh chỉ ghi được một nửa Trái Đất?

Vì Trái Đất có dạng hình cầu, nên khi chụp từ một phía, vệ tinh chỉ nhìn thấy và ghi lại được các vùng lãnh thổ ở một nửa Trái Đất (nửa quay về phía vệ tinh), nửa còn lại bị che khuất ở phía bên kia.

Hai ảnh chụp cách nhau ít nhất bao nhiêu giờ?

Hai ảnh ghi được hai nửa khác nhau của Trái Đất, tức là Trái Đất đã quay được nửa vòng giữa hai lần chụp.

Trái Đất quay một vòng (360°) hết 24 giờ, nên quay được nửa vòng (180°) sẽ hết:

$$\frac{24}{2} = 12 \text{ (giờ)}$$

→ Vậy hai ảnh được chụp cách nhau ít nhất là 12 giờ.

III. Phân biệt các thiên thể

Câu hỏi mục III trang 181

Đề bài: Spút-nhích (Sputnik) là vệ tinh nhân tạo đầu tiên được Liên Xô (cũ) phóng lên bầu trời vào năm 1957, bay được 1440 vòng quanh Trái Đất, mỗi vòng hết 96 phút 17 giây. Spút-nhích có phải là một thiên thể không? Tại sao?

Lời giải:

Spút-nhích không phải là một thiên thể.

Vì thiên thể là tên gọi chung của các vật thể tự nhiên tồn tại trong không gian vũ trụ (như sao, hành tinh, vệ tinh tự nhiên,…). Còn Spút-nhích là vệ tinh nhân tạo, do con người chế tạo và phóng lên, nên nó không phải là thiên thể.

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu