“Bước vào đời” là đoạn trích được trích từ hồi kí “Nhớ nghĩ chiều hôm” của học giả Đào Duy Anh – một trong những trí thức lớn của Việt Nam thế kỉ XX. Đoạn trích được đưa vào chương trình Ngữ văn 12, giúp học sinh nhận biết và phân tích được một số yếu tố của thể loại hồi kí như tính phi hư cấu, các thủ pháp nghệ thuật miêu tả và trần thuật, sự kết hợp của các chi tiết, sự kiện với trải nghiệm, thái độ và đánh giá của người viết. Qua đoạn trích, người đọc được chứng kiến hành trình chuyển biến tư tưởng của một người trí thức trẻ trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của Việt Nam những năm hai mươi thế kỉ XX, từ đó rút ra những bài học quý giá về sự lựa chọn hướng đi trong cuộc đời.

I. Tác giả Đào Duy Anh

1. Tiểu sử

Đào Duy Anh (1904-1988) quê ở tỉnh Thanh Hóa. Ông là học giả có những đóng góp quan trọng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu. Cuộc đời và sự nghiệp của Đào Duy Anh gắn liền với những thăng trầm của lịch sử dân tộc, và ông đã dành trọn tâm huyết cho công việc nghiên cứu khoa học, đặc biệt là trong lĩnh vực lịch sử và văn hóa.

2. Vị trí và đóng góp

Đào Duy Anh được xem là người đặt nền móng cho ngành Khoa học Lịch sử, Khoa học xã hội và nhân văn ở Việt Nam. Những công trình nghiên cứu của ông có tính khai phá, mở đường cho sự hình thành và phát triển của nền Sử học và Văn hóa học hiện đại Việt Nam.

Với những đóng góp to lớn cho nền học thuật nước nhà, học giả Đào Duy Anh đã được truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2000. Đặc biệt, ông còn được ghi tên vào bộ từ điển Larousse của Pháp – một vinh dự lớn lao khẳng định tầm vóc quốc tế của học giả Việt Nam.

3. Tác phẩm tiêu biểu

Đào Duy Anh để lại nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, tiêu biểu là:

• Hán Việt từ điển giản yếu (1932)
• Việt Nam văn hóa sử cương (1938)

Những tác phẩm này đã đặt nền móng quan trọng cho việc nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

4. Nhận định về Đào Duy Anh

Theo nhận định của Phan Huy Lê (Khoa Lịch sử, ĐHQG Hà Nội): “Học giả uyên bác với vốn tri thức mang tính KHXH-nhân văn, với tư tưởng lao động khoa học không biết mệt mỏi biểu thị một niềm đam mê, hoài bão lớn và một nghị lực phi thường. Một nhà sử học lớn, một nhà văn hóa lớn với công trình nghiên cứu mang tính khai phái, đặt nền móng cho sự hình thành nền Sử học và Văn hóa học hiện đại Việt Nam.”

Nhận định này đã khái quát được chân dung một học giả tận tụy, say mê với công việc nghiên cứu và có những đóng góp to lớn cho nền học thuật Việt Nam.

II. Tác phẩm “Nhớ nghĩ chiều hôm”

1. Thể loại

“Nhớ nghĩ chiều hôm” thuộc thể loại hồi kí – một thể loại kí mang dấu ấn chủ quan, kể lại sự việc, biến cố xảy ra trong quá khứ mà tác giả là nhân vật trung tâm hoặc người tham gia, chứng kiến.

2. Hoàn cảnh sáng tác

Tác phẩm được viết xong năm 1972, hoàn chỉnh vào cuối năm 1974 và in lần đầu năm 1989 do NXB Trẻ, TP Hồ Chí Minh phát hành. Như vậy, tác phẩm được viết khi tác giả đã ở tuổi xế chiều, nhìn lại cả một đời hoạt động với những trải nghiệm, suy tư sâu sắc.

3. Nội dung

Tác phẩm gồm 30 chương, thuật lại những chặng đường chính trong cuộc đời hoạt động chính trị, văn hóa, khoa học của học giả Đào Duy Anh. Bên cạnh việc ghi chép lại các sự kiện, tác phẩm còn chứa đựng nhiều suy tư, trăn trở của tác giả về mối quan hệ giữa giới trí thức Việt Nam với dân tộc, về sứ mệnh của thanh niên với tương lai đất nước.

Đây không chỉ là câu chuyện cuộc đời của một cá nhân mà còn là bức tranh phản ánh đời sống chính trị, xã hội Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.

III. Đoạn trích “Bước vào đời”

1. Vị trí đoạn trích

Đoạn trích “Bước vào đời” thuộc phần đầu cuốn hồi kí, kể về sự kiện đánh dấu giai đoạn “bước vào đời” của tác giả. Đây là giai đoạn quan trọng, đánh dấu sự chuyển biến trong tư tưởng và hành động của Đào Duy Anh từ một người trí thức sống trong không khí “êm đềm uể oải” đến quyết định dấn thân vào con đường hoạt động xã hội.

2. Chủ đề

Chủ đề của đoạn trích là kí ức giai đoạn “bước vào đời” của tác giả Đào Duy Anh. Qua đó, tác giả tái hiện lại quá trình chuyển biến tư tưởng của bản thân dưới sự tác động của thời cuộc và tấm gương các nhà cách mạng chân chính.

IV. Phân tích đoạn trích “Bước vào đời”

1. Câu chuyện “bước vào đời”

a. Hồi ức về các sự kiện

Đoạn trích tái hiện lại các sự kiện quan trọng đánh dấu giai đoạn “bước vào đời” của tác giả theo trình tự thời gian.

Thời điểm “tôi” dạy học ở Quảng Bình:

Nhân vật “tôi” dạy học ở Quảng Bình, một nơi hẻo lánh, thành phần trí thức chỉ khoảng “mấy chục người”. Tác giả cảm thấy ngộp thở trong bầu không khí “êm đềm uể oải” và khao khát được đến nơi có “sinh hoạt rộng rãi hơn”. Chi tiết này cho thấy tâm trạng bức bối, khát khao vươn lên của một người trí thức trẻ không chấp nhận cuộc sống tù đọng, thiếu sinh khí.

Năm 1925, “tôi” được tiếp xúc với các tin tức chính trị:

Tới năm 1925, “tôi” được tiếp xúc với các “tin tức có tính chất chính trị” thông qua báo chí. Những tin tức như cụ Phan Bội Châu trở về Sài Gòn, Nguyễn An Ninh du học ở Pháp về… đã mở ra một thế giới mới cho nhân vật “tôi”. Đời sống chính trị sôi nổi đã tác động và nhắc nhở “tôi” cùng “giới thanh niên” về nhiệm vụ của mình “với sự nghiệp cách mạng mà ông cha còn đang bỏ dở”.

Cuộc gặp với nhà hoạt động chính trị yêu nước Phan Bội Châu:

Cuộc gặp với nhà hoạt động chính trị yêu nước Phan Bội Châu là một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời tác giả. Cuộc gặp gỡ này khiến “tôi” “thao thức không ngủ được”, thúc đẩy “tôi” ngay lập tức “thoát khỏi chốn ao tù để tìm mơi trời cao biển rộng hơn”. Sau cuộc gặp này, “tôi” đã vào Sài Gòn viết báo – một quyết định quan trọng đánh dấu sự chuyển mình trong cuộc đời.

Lễ tang cụ Phan Châu Trinh:

Những lời ca tụng trong bài Văn tế cụ Phan Châu Trinh đã tác động mạnh mẽ đến tâm hồn nhân vật “tôi”, thúc giục “tôi” làm điều cao cả theo tấm gương của những nhà cách mạng. Đây là sự kiện cuối cùng được nhắc đến trong đoạn trích, như một động lực tinh thần thôi thúc tác giả trên con đường đã chọn.

b. Ý nghĩa của các sự kiện

Qua các sự kiện được thuật lại, người đọc nhận ra tác giả là một trí thức giàu tinh thần dân tộc, có lí tưởng, hoài bão lớn lao được đặt trong giai đoạn lịch sử đầy biến động. Không khí cách mạng sôi sục đã góp phần thay đổi tư duy của “tôi”, khiến nhân vật từ bỏ cuộc sống “an nhàn, uể oải” để dấn thân theo tấm gương của các nhà cách mạng chân chính.

Điều đáng chú ý là quyết định trọng đại của tác giả trên hành trình “bước vào đời” là kết quả của khát vọng cá nhân và sự tác động của yếu tố thời đại. Đây không phải là một quyết định bốc đồng mà là sự kết hợp giữa nội lực bên trong (khát khao thoát khỏi cuộc sống tù đọng) và ngoại lực bên ngoài (không khí cách mạng sôi động, tấm gương các nhà yêu nước).

Các sự kiện trong hồi ức được kể lại cụ thể, chi tiết theo trình tự thời gian tuyến tính, giúp người đọc hình dung rõ nét về đời sống chính trị xã hội Việt Nam giữa thập niên hai mươi của thế kỉ XX. Đồng thời, hồi ức của tác giả về các nhân vật, sự kiện lịch sử có thật khẳng định sức ảnh hưởng to lớn của yếu tố thời đại tới suy nghĩ, sự lựa chọn và hành động của “tôi” và đông đảo tầng lớp thanh niên giàu tinh thần dân tộc.

2. Đặc sắc nghệ thuật

a. Người kể chuyện và điểm nhìn

Người kể chuyện:

Đoạn trích sử dụng ngôi kể thứ nhất, nhân vật xưng “tôi”. Người kể trực tiếp kể lại hồi ức về sự thay đổi tư duy và hành động của bản thân dưới sự tác động của thời cuộc và tấm gương các nhà cách mạng chân chính. Việc sử dụng ngôi kể thứ nhất tạo nên sự chân thực, gần gũi, giúp người đọc như được trực tiếp lắng nghe tâm sự của tác giả.

Điểm nhìn:

Đoạn trích sử dụng điểm nhìn linh hoạt, kết hợp giữa điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài.

Điểm nhìn bên trong (cá nhân) thể hiện qua dòng hồi ức của nhân vật tôi về các sự kiện lớn đánh dấu bước ngoặt quan trọng của cuộc đời mình. Đây là những cảm nhận, suy nghĩ chủ quan của tác giả về những gì đã trải qua.

Điểm nhìn bên ngoài (thời đại) thể hiện qua việc tái hiện bối cảnh chính trị sôi động ở Việt Nam đầu thế kỉ XX, suy nghĩ và hành động của lớp trí thức trước các vấn đề quan trọng của quốc gia, dân tộc thông qua trải nghiệm cá nhân của nhân vật “tôi”.

Tác dụng:

Sự kết hợp linh hoạt giữa hai điểm nhìn giúp vấn đề được soi chiếu từ nhiều góc độ, vừa có sự chi tiết, chân thực của cảm nhận cá nhân, vừa có sự khách quan, thuyết phục từ bối cảnh xã hội và các nhân vật lịch sử có thật.

Từ điểm nhìn của người kể, người đọc hình dung rõ nét sự trưởng thành trong tư tưởng và hành động của cá nhân, của thế hệ thanh niên, đặc biệt là tầng lớp trí thức dưới sự tác động của thời đại. Sự lựa chọn của nhân vật “tôi” phản ánh suy tư, khát vọng và sự lựa chọn của cả thế hệ trước sự thôi thúc tự thân và hoàn cảnh xã hội đương thời.

b. Yếu tố miêu tả, biểu cảm

Tác giả sử dụng kết hợp các yếu tố miêu tả, biểu cảm xuyên suốt văn bản.

Yếu tố miêu tả được thể hiện qua việc tái hiện cảnh sinh hoạt khi tác giả dạy học ở Quảng Bình, cảnh cuộc gặp với Phan Bội Châu… Những chi tiết miêu tả giúp người đọc hình dung rõ nét về không gian, bối cảnh và các sự kiện.

Yếu tố biểu cảm được kết hợp với yếu tố miêu tả, đặc biệt trong đoạn viết về Phan Bội Châu, đoạn hồi tưởng cảm xúc khi nghe Văn tế cụ Phan Châu Trinh… Những cảm xúc như “thao thức không ngủ được”, khát khao “thoát khỏi chốn ao tù để tìm mơi trời cao biển rộng hơn” đều được thể hiện chân thực, xúc động.

Tác dụng:

Việc kết hợp các yếu tố miêu tả, biểu cảm đã tạo ấn tượng về các sự kiện, nhân vật, truyền cảm xúc chân thực đến độc giả, giúp tác phẩm sinh động, hấp dẫn, thu hút người đọc.

Đồng thời, sự kết hợp này giúp người đọc cảm nhận rõ nét hành trình đi tìm lí tưởng, thực hiện khát vọng của nhân vật cũng là hành trình trưởng thành của người trí thức gắn bó sâu sắc với vận mệnh của quốc gia, dân tộc. Từ đó, người đọc có sự hình dung toàn diện và sâu sắc hơn về nhân vật “tôi” – Đào Duy Anh khi khám phá hồi ức của tác giả.

c. Tính phi hư cấu

Khái niệm:

Tính phi hư cấu là đặc điểm quan trọng của thể loại hồi kí, thể hiện qua việc thuật lại sự việc, sự kiện, nhân vật có thật.

Biểu hiện trong văn bản:

Đoạn trích tái hiện lại các sự kiện và nhân vật lịch sử trong hoàn cảnh xã hội Việt Nam những năm hai mươi của thế kỉ XX. Cụ thể là:

Đời sống chính trị ảm đạm ở Quảng Bình được miêu tả chân thực, với thành phần trí thức ít ỏi và không khí “êm đềm uể oải”.

Sự xuất hiện của các nhân sĩ yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn An Ninh… đã khuấy động không khí chính trị Việt Nam đầu thế kỉ XX. Đây đều là những nhân vật lịch sử có thật, được ghi nhận trong sử sách.

Tác dụng:

Tính phi hư cấu làm sống lại một cách chân thực quá trình chuyển biến tư tưởng của nhân vật “tôi” và thế hệ của ông trong dòng chảy đầy biến động của lịch sử. Người đọc không chỉ tiếp nhận câu chuyện cá nhân mà còn được hình dung về bối cảnh lịch sử, xã hội của một thời kì.

Bên cạnh đó, tác giả chủ động bố trí, sắp xếp sự kiện theo mạch truyện và điểm nhìn để tăng tính hấp dẫn, tạo nên một tác phẩm vừa có giá trị tư liệu lịch sử vừa có giá trị nghệ thuật.

V. Đặc điểm thể loại hồi kí qua văn bản

1. Đặc trưng của thể kí

Qua đoạn trích “Bước vào đời”, người đọc nhận ra những đặc trưng của thể kí:

• Tính phi hư cấu: các sự kiện, nhân vật được thuật lại đều có thật
• Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các yếu tố miêu tả, biểu cảm, nghị luận
• Thời gian tuyến tính: các sự kiện được kể theo trình tự thời gian
• Người kể chuyện ngôi thứ nhất, trực tiếp tiếp nhận, tái hiện hiện thực và “lọc” qua cái nhìn chủ quan của cá nhân
• Điểm nhìn linh hoạt, thay đổi bất ngờ
• Ngôn ngữ trong sáng, gần gũi, giàu chất trí tuệ

2. Cách đọc văn bản hồi kí

Từ việc phân tích đoạn trích, có thể rút ra cách đọc văn bản hồi kí như sau:

Bước 1: Tìm hiểu thông tin về tác giả, tác phẩm (hoàn cảnh ra đời, xuất xứ của tác phẩm).

Bước 2: Đọc văn bản và xác định bố cục của văn bản.

Bước 3: Tìm hiểu văn bản – Xác định ngôi kể, điểm nhìn, khái quát trình tự sự kiện, bối cảnh xã hội; sự kết hợp của các yếu tố miêu tả, biểu cảm… trong văn bản. Phân tích vai trò, tác dụng của từng yếu tố trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng của văn bản.

Bước 4: Đánh giá tổng kết giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của văn bản; nhận xét về đặc điểm phong cách của nhà văn.

Điểm đặc biệt cần lưu ý của hồi kí: Câu chuyện cuộc đời cá nhân được kể lại trung thực theo trình tự thời gian, gắn chặt với bối cảnh lịch sử, xã hội. Qua góc nhìn của người kể chuyện, người đọc cảm nhận sâu sắc sự thay đổi trong nhận thức cá nhân và sự biến đổi thế hệ trong dòng chảy lịch sử bất tận.

VI. Tổng kết

1. Giá trị nội dung

Đoạn trích “Bước vào đời” tái hiện giai đoạn “bước vào đời” của tác giả Đào Duy Anh, phản ánh đời sống chính trị xã hội Việt Nam những năm hai mươi của thế kỉ XX. Qua đó, tác phẩm thể hiện sự chuyển biến tư tưởng của người trí thức trẻ dưới tác động của thời đại, khẳng định vai trò của khát vọng cá nhân và yếu tố thời đại trong việc định hình con đường đi của mỗi người.

2. Giá trị nghệ thuật

• Người kể chuyện ngôi thứ nhất, tạo tính chân thực và gần gũi
• Điểm nhìn linh hoạt, kết hợp giữa điểm nhìn bên trong (cá nhân) và bên ngoài (thời đại)
• Kết hợp nhuần nhuyễn yếu tố miêu tả, biểu cảm
• Tính phi hư cấu cao với các sự kiện, nhân vật lịch sử có thật
• Ngôn ngữ trong sáng, giàu chất trí tuệ

VII. Bài học về sự lựa chọn hướng đi trong tương lai

Từ đoạn trích “Bước vào đời”, người đọc có thể rút ra những bài học quý giá về sự lựa chọn hướng đi trong cuộc đời:

Về đối tượng lựa chọn: Mỗi người cần xác định rõ công việc, nghề nghiệp, lí tưởng mà mình muốn theo đuổi.

Về điều kiện lựa chọn:

Từ bản thân: cần xem xét khả năng, trí tuệ, mong muốn, sở trường của mình.

Từ hoàn cảnh: cần cân nhắc điều kiện kinh tế, cơ hội việc làm, yếu tố gia đình, xã hội.

Liên hệ thực tiễn: Thanh niên thế hệ mới cần suy nghĩ nghiêm túc về con đường tương lai để có thể phát triển bản thân, phụng sự đất nước. Giống như Đào Duy Anh, mỗi người cần biết lắng nghe tiếng gọi của thời đại, kết hợp với khát vọng cá nhân để đưa ra những quyết định đúng đắn cho cuộc đời mình.

VIII. Kết luận

“Bước vào đời” là một đoạn trích tiêu biểu trong hồi kí “Nhớ nghĩ chiều hôm” của học giả Đào Duy Anh. Qua đoạn trích, tác giả đã tái hiện lại giai đoạn quan trọng trong cuộc đời mình – giai đoạn chuyển biến từ một người trí thức sống trong không khí “êm đềm uể oải” đến quyết định dấn thân vào con đường hoạt động xã hội.

Với ngôi kể thứ nhất, điểm nhìn linh hoạt, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các yếu tố miêu tả, biểu cảm và tính phi hư cấu cao, đoạn trích không chỉ có giá trị tư liệu lịch sử mà còn có giá trị nghệ thuật đáng trân trọng.

Đoạn trích giúp người đọc biết trân trọng những quyết định, hành động hướng về lí tưởng cao đẹp, đồng thời rút ra những bài học quý giá về việc lựa chọn hướng đi trong cuộc đời. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, những bài học từ hành trình “bước vào đời” của Đào Duy Anh vẫn còn nguyên giá trị, nhắc nhở thế hệ trẻ về trách nhiệm với bản thân và với đất nước.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện