“Đời muối” là văn bản được trích từ cuốn sách “Đời muối: Lịch sử thế giới” (2002) của nhà văn người Mĩ Mác Kơ-len-xki (Mark Kurlansky). Đây là một tác phẩm độc đáo, khám phá hành trình của muối trong lịch sử nhân loại, từ đó mang đến cho người đọc một góc nhìn hoàn toàn mới mẻ về lịch sử loài người. Văn bản được đưa vào chương trình Ngữ văn 12 nhằm giúp học sinh nhận biết vai trò của dữ liệu trong văn bản thông tin, phân biệt được dữ liệu sơ cấp và thứ cấp, đồng thời hiểu được vai trò của những yếu tố tưởng chừng vô hình trong tiến trình phát triển của nhân loại. Qua văn bản, tác giả đã chứng minh rằng muối – một thứ vật dụng thường nhật, bình dị – lại có khả năng làm thay đổi thế giới và đóng vai trò quan trọng trên sân khấu lịch sử.

I. Tác giả Mác Kơ-len-xki (Mark Kurlansky)

1. Tiểu sử

Mác Kơ-len-xki (Mark Kurlansky) sinh ngày 7/12/1948, là nhà báo, nhà văn người Mĩ. Ông là một trong những tác giả có phong cách viết độc đáo, chuyên nghiên cứu và viết về những đề tài mà ít ai ngờ tới nhưng lại có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử nhân loại.

2. Phong cách sáng tác

Mác Kơ-len-xki nổi tiếng với các cuốn sách nghiên cứu về những đối tượng bình dị, vô hình, những vật dụng thường nhật, bị chìm khuất trong đời sống nhưng có khả năng làm thay đổi thế giới như cá tuyết, muối, giấy… Đây là những đối tượng mà người ta thường bỏ qua khi nghiên cứu lịch sử, nhưng dưới ngòi bút của Mác Kơ-len-xki, chúng trở thành những “nhân vật chính” trên sân khấu lịch sử.

Thông qua việc khảo sát những đối tượng này, các cuốn sách của ông mang lại một góc nhìn thú vị và mới mẻ về lịch sử loài người. Thay vì tiếp cận lịch sử theo cách truyền thống – qua các cuộc chiến tranh, sự biến đổi và tiếp nối của các triều đại, các cuộc cách mạng – Mác Kơ-len-xki chọn cách tiếp cận lịch sử qua những yếu tố đời thường, từ đó phát hiện ra những quy luật mới, những góc nhìn mới về tiến trình phát triển của nhân loại.

3. Tác phẩm tiêu biểu

Mác Kơ-len-xki đã xuất bản nhiều tác phẩm có giá trị, trong đó nổi bật là:

• “Khi loài cá biến mất” (1997) – tác phẩm nghiên cứu về vai trò của cá tuyết trong lịch sử
• “Giấy: Lật giở từng trang sử” (2016) – tác phẩm khám phá lịch sử của giấy và ảnh hưởng của nó đến văn minh nhân loại
• “Cá hồi và trái đất: Lịch sử của một số phận bình thường” (2020) – tác phẩm về vai trò của cá hồi trong lịch sử và hệ sinh thái

Các tác phẩm này đều có chung một đặc điểm: chọn những đối tượng tưởng chừng bình thường, không đáng chú ý nhưng lại có ảnh hưởng sâu sắc đến lịch sử và đời sống con người.

II. Văn bản “Đời muối”

1. Xuất xứ

Văn bản “Đời muối” được trích trong cuốn “Đời muối: Lịch sử thế giới” (2002). Đây là cuốn sách khám phá hành trình của muối trong lịch sử nhân loại, từ khi muối chỉ là một yếu tố bình thường trong đời sống cho đến khi nó trở thành một nhân tố quan trọng, thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp, thương mại, giao thông và tạo nên những thay đổi lớn về chính trị, kinh tế, xã hội.

2. Thể loại

“Đời muối” thuộc thể loại văn bản thông tin. Tuy nhiên, điểm đặc biệt của văn bản này là tác giả không trình bày thông tin một cách khô khan mà sử dụng lối viết giàu chất văn học, với giọng điệu kể chuyện chậm rãi, thong dong, khiến người đọc có cảm giác như đang theo dõi một câu chuyện hấp dẫn chứ không phải đọc một văn bản thông tin thuần túy.

III. Phân tích văn bản “Đời muối”

1. Vai trò của muối trong tiến trình lịch sử nhân loại

a. Cách tóm lược lịch sử của tác giả

Căn cứ vào thời gian và tầm quan trọng của muối đối với đời sống của con người, tác giả đã tóm lược lịch sử nhân loại thành hai giai đoạn rõ rệt.

Giai đoạn thứ nhất: Trước khi muối trở thành một nhu cầu thiết yếu với đời sống nhân loại

Trong giai đoạn này, con người tiến từng bước phát triển chậm chạp. Quá trình phát triển của nhân loại diễn ra một cách từ từ, không có những bước đột phá lớn. Con người trong giai đoạn này đã thực hiện được một số thành tựu quan trọng: thuần hóa động vật hoang dã, nuôi động vật trong nhà, trồng cây để sinh sống. Tuy nhiên, tốc độ phát triển còn chậm, chưa có những thay đổi mang tính cách mạng.

Giai đoạn thứ hai: Sau khi muối trở thành một nhu cầu thiết yếu với đời sống nhân loại

Đây là giai đoạn đánh dấu những bước phát triển vượt bậc của nhân loại. Các hoạt động liên quan đến tìm kiếm, sản xuất, buôn bán muối đã thúc đẩy công nghiệp, giao thông, thương mại, hóa học phát triển. Để khai thác muối, con người phải phát triển các kỹ thuật mới; để vận chuyển muối, con người phải xây dựng hệ thống giao thông; để buôn bán muối, con người phải thiết lập các mối quan hệ thương mại. Từ đó, đã tạo nên những thay đổi lớn về chính trị, kinh tế, xã hội.

b. Vai trò của muối

Từ cách tóm lược lịch sử như trên, tác giả đã khẳng định vai trò quan trọng của muối trong tiến trình lịch sử nhân loại.

Thứ nhất, từ một yếu tố tưởng chừng vô hình và chìm khuất trong đời sống, muối đã trở thành một nhân vật đóng vai trò quan trọng trong sân khấu lịch sử. Muối không chỉ là một loại gia vị hay chất bảo quản thực phẩm mà còn là một yếu tố thúc đẩy sự phát triển của nhiều ngành công nghiệp, thương mại và giao thông.

Thứ hai, muối có một số phận và số phận của muối đã gắn bó mật thiết với những thăng trầm của lịch sử loài người. Khi muối trở nên quan trọng, nó trở thành đối tượng của các cuộc tranh giành, xung đột. Khi muối trở nên phổ biến và dễ tiếp cận, những xung đột đó cũng giảm đi.

Thứ ba, quá trình tìm kiếm, khai thác sử dụng muối đã thúc đẩy sự phát triển của nhân loại. Nhu cầu về muối đã buộc con người phải sáng tạo, phải phát triển các kỹ thuật mới, phải thiết lập các mối quan hệ mới, từ đó thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội.

2. Góc nhìn và quan điểm của tác giả về lịch sử

Một trong những điểm độc đáo nhất của văn bản “Đời muối” là góc nhìn và quan điểm của tác giả về lịch sử.

Tác giả đã nhìn lịch sử nhân loại dựa trên lăng kính quy chiếu là lịch sử của muối – một yếu tố thường được coi là không có ý nghĩa, giá trị gì trong dòng chảy lịch sử của nhân loại. Đây là một cách tiếp cận hoàn toàn khác so với cách tiếp cận truyền thống, vốn thường tập trung vào các cuộc chiến tranh, các triều đại, các cuộc cách mạng.

Từ góc nhìn độc đáo này, tác giả triển khai các sự kiện lịch sử xung quanh sự phát triển của yếu tố muối. Mọi sự kiện lịch sử đều được nhìn nhận qua lăng kính của muối: muối đã ảnh hưởng như thế nào đến sự kiện đó? Sự kiện đó đã tác động như thế nào đến việc sản xuất, buôn bán muối?

Cách tiếp cận này tạo ra một cách phân kỳ lịch sử khác, nhìn lịch sử nhân loại từ một góc độ khác, nhìn ra những quy luật khác của lịch sử. Thay vì chia lịch sử theo các triều đại hay các cuộc cách mạng, tác giả chia lịch sử theo vai trò của muối, từ đó phát hiện ra những mối liên hệ mà cách tiếp cận truyền thống không thể nhìn thấy.

3. Cách sử dụng và trình bày dữ liệu trong văn bản

a. Cách sử dụng dữ liệu

Tác giả sử dụng cả dữ liệu sơ cấp và thứ cấp trong văn bản. Dữ liệu sơ cấp là những thông tin mà tác giả trực tiếp thu thập, còn dữ liệu thứ cấp là những thông tin được tổng hợp từ các nguồn tài liệu khác.

Tuy nhiên, với các dữ liệu thứ cấp, tác giả không ghi rõ hoặc không trích đầy đủ nguồn dẫn. Điều này khiến cho văn bản bị giảm đi độ tin cậy và tính thuyết phục. Người đọc khó có thể kiểm chứng lại những thông tin mà tác giả cung cấp, từ đó có thể đặt ra nghi vấn về tính chính xác của dữ liệu.

Để văn bản có giá trị hơn, tác giả cần bổ sung các nguồn trích dẫn rõ ràng, đáng tin cậy. Đây là một điểm cần lưu ý khi đọc và đánh giá văn bản này.

b. Cách trình bày dữ liệu

Tác giả trình bày dữ liệu theo trình tự thời gian, được tổ chức dưới hình thức một câu chuyện. Cách trình bày này bao gồm các yếu tố:

• Mở đầu miêu tả bối cảnh: Tác giả giới thiệu bối cảnh lịch sử, hoàn cảnh ra đời của vấn đề
• Sau đó xuất hiện các nhân vật: Các nhân vật ở đây có thể là con người, có thể là các quốc gia, các nền văn minh
• Tiếp đến là các sự kiện xảy ra: Các sự kiện được kể lại một cách sinh động, có diễn biến, có cao trào

Các sự kiện lịch sử được liệt kê theo trình tự thời gian, sắp xếp theo chuỗi nhân quả, với những đoạn diễn tiến, thắt nút, mở nút, những tình tiết bất ngờ. Cách sắp xếp này giống như cách kể một câu chuyện hay một bộ phim, tạo nên sự hấp dẫn cho người đọc.

c. Tác dụng của cách trình bày

Cách sắp xếp các dữ liệu lịch sử theo mô hình truyện kể (thần thoại và truyền thuyết) này tạo nên sự mới mẻ, sức hấp dẫn, sinh động cho văn bản.

Thứ nhất, cách trình bày này kích thích trí tưởng tượng của người đọc. Người đọc không chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động mà còn được khơi gợi trí tưởng tượng, hình dung ra các sự kiện lịch sử một cách sống động.

Thứ hai, khiến người đọc có cảm giác như đang theo dõi một câu chuyện hay một bộ phim chứ không phải là những thông tin đơn thuần. Điều này làm tăng sự hứng thú của người đọc, khiến họ muốn tiếp tục đọc để biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.

Thứ ba, giúp người đọc dễ dàng nắm bắt và ghi nhớ những thông tin chính trong văn bản. Khi thông tin được trình bày dưới dạng câu chuyện, não bộ con người dễ dàng tiếp nhận và lưu giữ hơn so với khi thông tin được trình bày dưới dạng liệt kê khô khan.

4. Thông điệp từ văn bản

Qua văn bản “Đời muối”, tác giả Mác Kơ-len-xki gửi đến người đọc nhiều thông điệp có ý nghĩa sâu sắc.

Thông điệp thứ nhất: Lịch sử nhân loại không chỉ là những sự kiện lớn mang tính chất bước ngoặt trong quá trình phát triển của xã hội loài người mà còn thể hiện qua “số phận” của những yếu tố tưởng chừng vô hình và chìm khuất trong đời sống.

Thông điệp này nhắc nhở chúng ta rằng khi nghiên cứu lịch sử, không nên chỉ tập trung vào những sự kiện lớn, những nhân vật nổi tiếng mà cần quan tâm cả đến những yếu tố nhỏ bé, bình dị. Chính những yếu tố này đôi khi lại có ảnh hưởng sâu rộng đến tiến trình lịch sử.

Thông điệp thứ hai: “Ở bất cứ thời đại nào, con người đều tin rằng chỉ những thứ họ cho là có giá trị mới có giá trị thật sự”.

Thông điệp này mang tính triết lý sâu sắc, nhắc nhở chúng ta về sự tương đối của giá trị. Những gì chúng ta coi là quý giá ngày hôm nay có thể trở nên bình thường ngày mai, và ngược lại. Điều quan trọng là nhận thức được tính tương đối này để có cái nhìn cởi mở hơn về thế giới xung quanh.

Thông điệp thứ ba: Tất cả các cuộc chiến tranh, bạo lực, xung đột để tranh giành những thứ mà người ta cho là có giá trị, đến một lúc nào đó sẽ trở nên phù phiếm, vô nghĩa.

Đây là một thông điệp mang tính cảnh báo. Lịch sử cho thấy con người đã từng xung đột, chiến tranh vì muối – một thứ mà ngày nay chúng ta coi là rất bình thường. Điều này nhắc nhở chúng ta suy ngẫm về những cuộc xung đột hiện tại: liệu những thứ mà chúng ta đang tranh giành có thực sự xứng đáng với những mất mát, đau thương mà chiến tranh gây ra?

IV. Tổng kết

1. Giá trị nội dung

Với cách nhìn lịch sử dựa trên lăng kính quy chiếu là lịch sử của muối, tác giả đã khẳng định vai trò quan trọng của muối trong tiến trình lịch sử nhân loại. Muối không còn là một yếu tố vô hình, chìm khuất mà trở thành một nhân vật quan trọng trên sân khấu lịch sử, có số phận gắn bó mật thiết với những thăng trầm của loài người.

Qua đó, tác giả gửi tới người đọc nhiều thông điệp có ý nghĩa sâu sắc về cách nhìn nhận lịch sử, về tính tương đối của giá trị, và về sự phù phiếm của chiến tranh, xung đột. Những thông điệp này vẫn còn nguyên giá trị trong thế giới đương đại, khi nhân loại vẫn đang tiếp tục xung đột vì tranh giành các nguồn tài nguyên như dầu mỏ, đất hiếm, nguồn nước…

2. Giá trị nghệ thuật

Về cách sử dụng dữ liệu: Tác giả sử dụng đa dạng các loại dữ liệu, bao gồm cả dữ liệu sơ cấp và thứ cấp. Điều này giúp văn bản có được sự phong phú về thông tin.

Về cách trình bày dữ liệu: Tác giả trình bày, sắp xếp dữ liệu theo trình tự thời gian, theo mô hình truyện kể. Cách trình bày này vừa tạo sức hấp dẫn cho văn bản, vừa giúp người đọc dễ dàng nắm bắt và ghi nhớ thông tin.

Về giọng điệu: Văn bản có giọng điệu kể chuyện chậm rãi, thong dong, tạo cảm giác thân thiện, dễ tiếp cận cho người đọc.

V. Kết luận

Văn bản “Đời muối” của Mác Kơ-len-xki là một tác phẩm có giá trị, mang đến cho người đọc một góc nhìn hoàn toàn mới mẻ về lịch sử nhân loại. Thông qua việc khảo sát lịch sử của muối – một yếu tố tưởng chừng bình dị, vô hình – tác giả đã chứng minh rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những sự kiện lớn, những nhân vật nổi tiếng mà còn bởi những yếu tố nhỏ bé, chìm khuất trong đời sống thường nhật.

Văn bản cũng cho thấy một xu hướng khá nổi bật trong sử học đương đại: viết lại lịch sử nhân loại theo hướng quan tâm đến những “tiểu lịch sử”, “vi hình lịch sử” – những mảng lịch sử đã bị chìm khuất trong các thư tịch chính thống. Đây là một hướng tiếp cận có giá trị, giúp chúng ta có cái nhìn đa chiều, sâu sắc hơn về lịch sử.

Qua văn bản, người đọc được nhắc nhở về thái độ trân trọng những bước đi của nhân loại trong quá khứ, có cái nhìn đa chiều, sâu sắc về lịch sử, và suy ngẫm về những cuộc xung đột trong thế giới đương đại.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện