Hê-minh-uê là một trong những nhà văn lớn nhất nước Mĩ vào thế kỉ XX, người đã khai sinh lối viết kiệm lời, kiệm cảm xúc và đề ra nguyên lí sáng tác “tảng băng trôi” nổi tiếng. Trong số những tác phẩm của ông, “Ông già và biển cả” được coi là tác phẩm tiêu biểu nhất cho lối viết này, đã giúp ông giành giải Nô-ben văn học danh giá.

Đoạn trích “Trở về” nằm ở cuối tác phẩm “Ông già và biển cả”, kể về hành trình trở về bến cảng của ông lão Xan-ti-a-go sau cuộc chiến đấu kiệt sức với con cá kiếm và đàn cá mập. Nhan đề “Trở về” không chỉ thể hiện hành trình trở về bến cảng mà còn là hành trình trở về với bản thân, với những giá trị cốt lõi của cuộc sống, và là lời nhắn nhủ về ý nghĩa của hành trình chinh phục ước mơ của con người. Qua đoạn trích, Hê-minh-uê đã xây dựng hình ảnh Xan-ti-a-go như một biểu tượng cho tinh thần lạc quan, ý chí nghị lực phi thường của con người trước thiên nhiên và trước những thử thách của cuộc sống.

I. Tác giả Hê-minh-uê

1. Vị trí trong nền văn học

Hê-minh-uê là một trong những nhà văn lớn nhất nước Mĩ vào thế kỉ XX. Ông đã có những đóng góp quan trọng cho nền văn học thế giới, đặc biệt là việc khai sinh lối viết kiệm lời, kiệm cảm xúc. Phong cách viết của ông đã ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều thế hệ nhà văn sau này.

2. Nguyên lí sáng tác “tảng băng trôi”

Hê-minh-uê là người đề ra nguyên lí sáng tác “tảng băng trôi” – một trong những nguyên lí sáng tác quan trọng nhất của văn học hiện đại.

a. Cơ sở của nguyên lí

Nguyên lí này dựa vào hiện tượng tự nhiên: tảng băng trên mặt nước chỉ có một phần nổi, bảy phần chìm. Từ đó, Hê-minh-uê đã xây dựng nên một nguyên lí sáng tác độc đáo, khẳng định cách viết ngắn gọn, hàm súc, ngụ ý về những mạch ngầm văn bản hay các lớp nghĩa chưa được phô bày.

b. Nội dung nguyên lí

Theo nguyên lí “tảng băng trôi”, ngôn ngữ, chi tiết, cốt truyện, nhân vật trong tác phẩm phải rất cô đọng. Nhà văn phải hiểu biết cặn kẽ về điều muốn viết, sau đó lược bỏ những chi tiết không cần thiết, giữ lại những phần cốt lõi, sắp xếp lại để người đọc vẫn có thể hiểu được những gì tác giả đã lược bỏ.

c. Yêu cầu với người đọc

Nguyên lí “tảng băng trôi” đặt ra yêu cầu cao với người đọc. Người đọc phải đồng sáng tạo mới có thể hiểu được “bảy phần chìm”, những hình tượng, những hình ảnh giàu tính tượng trưng đa nghĩa. Điều này tạo nên sự tương tác đặc biệt giữa tác phẩm và người đọc.

3. Mục đích sáng tác

Dù viết về đề tài gì, Châu Phi hay Châu Mĩ, Hê-minh-uê đều nhằm mục đích “viết một áng văn xuôi đơn giản và trung thực về con người”. Đây là kim chỉ nam xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của ông, thể hiện sự tôn trọng đối với con người và cuộc sống.

II. Tác phẩm “Ông già và biển cả”

1. Hoàn cảnh sáng tác

Năm 1952, sau gần 10 năm sống ở Cu-ba, Hê-minh-uê cho ra đời tác phẩm “Ông già và biển cả”. Bối cảnh của truyện là ngôi làng chài yên ả bên cảng La-ha-ba-na. Nguyên mẫu của nhân vật Xan-ti-a-go là người thủy thủ trên tàu của ông, điều này cho thấy sự gắn bó sâu sắc của Hê-minh-uê với cuộc sống của những người lao động bình dị.

Trước khi in thành sách, tác phẩm đã được đăng trên tạp chí Đời sống và ngay lập tức gây tiếng vang lớn. Hai năm sau, Hê-minh-uê được trao giải Nô-ben văn học – giải thưởng cao quý nhất dành cho các nhà văn. Tác phẩm được đánh giá là tiêu biểu cho lối viết “Tảng băng trôi” của Hê-minh-uê.

2. Tóm tắt tác phẩm

Một ông lão đánh cá tên là Xan-ti-a-go đã nhiều ngày không kiếm được một con cá nào. Trong một chuyến đi biển “rất xa”, lão đã câu được một con cá kiếm cực lớn, cực đẹp. Nhưng con cá quá khỏe đã lôi lão ra ngoài khơi.

Vật lộn với con cá ba ngày liền, lão kiệt sức. Lão quyết định đâm chết nó. Nhưng trên đường về, lão phải chiến đấu với đàn cá mập dữ tợn đến ăn con cá kiếm. Cuộc chiến không cân sức và cuối cùng lão chỉ mang về được bộ xương của con cá kiếm.

Lão trở về lều và nằm vật ra. Chú bé Ma-nô-lin gọi các bạn chài đến chăm sóc lão. Lão ngủ thiếp đi và mơ về “những con sư tử”.

III. Đoạn trích “Trở về”

1. Vị trí đoạn trích

Đoạn trích “Trở về” nằm ở cuối tác phẩm “Ông già và biển cả”. Đây là phần kết của câu chuyện, khi ông lão Xan-ti-a-go đã hoàn thành hành trình trên biển và trở về với cuộc sống đời thường.

2. Ý nghĩa nhan đề “Trở về”

Nhan đề “Trở về” là một nhan đề gợi mở, chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc. Nhan đề này không chỉ thể hiện hành trình trở về bến cảng của Xan-ti-a-go mà còn là hành trình trở về với bản thân, với những giá trị cốt lõi của cuộc sống. Đó còn là lời nhắn nhủ về ý nghĩa của hành trình chinh phục ước mơ của con người – dù kết quả như thế nào, việc trở về vẫn mang ý nghĩa quan trọng.

3. Bố cục đoạn trích

Đoạn trích “Trở về” có thể chia làm năm phần:

Phần 1 (từ đầu đến “lòng bàn tay ngửa lên”): Ông lão trở về đất liền trong đêm tối, dùng hết sức lực còn lại để đưa chiếc thuyền cùng cái đầu và bộ xương khổng lồ của con cá kiếm vào bờ. Sau đó, ông về lán và lăn ra ngủ.

Phần 2 (tiếp theo đến “thằng bé nói”): Sáng hôm sau cậu bé đến lán nhìn lão ngủ và khóc. Cậu bé đi mua cà phê cho ông lão. Một nhóm ngư dân vây quanh và đo bộ xương khổng lồ của con cá kiếm, họ gửi lời hỏi thăm ông lão qua cậu bé.

Phần 3 (từ “thằng bé mang lon cà phê” đến “tiếp tục khóc”): Khi cậu bé mang cà phê đến, ông lão tỉnh dậy, hai người trò chuyện với nhau về khoảng thời gian qua và lên kế hoạch cho chuyến đi câu cá cùng nhau sắp tới.

Phần 4 (từ “chiều hôm đó” đến “Cô ta nói”): Chiều tối hôm đó, hai du khách trong bữa tiệc ở khách sạn nhìn thấy bộ xương con cá kiếm nhưng lại tưởng nhầm rằng đó là bộ xương của con cá mập.

Phần 5 (phần còn lại): Ông lão quay lại với giấc ngủ sâu và mơ về những con sư tử trong khi cậu bé ngồi bên cạnh nhìn lão ngủ.

Các phần trong đoạn trích có mối quan hệ hỗ trợ, bổ sung lẫn nhau. Phần sau tiếp nối nội dung phần trước, phần trước làm rõ cho nội dung phần sau. Mỗi phần đều góp phần thể hiện chủ đề và ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm, tạo nên bức tranh toàn cảnh về hành trình trở về của ông lão Xan-ti-a-go – một hành trình đầy gian nan thử thách nhưng cũng đầy hy vọng và niềm tin.

IV. Phân tích đoạn trích “Trở về”

1. Cuộc đối thoại giữa Xan-ti-a-go và Ma-nô-lin

Cuộc đối thoại giữa Xan-ti-a-go và Ma-nô-lin trong đoạn trích là cuộc đối thoại dài nhất trong tác phẩm “Ông già và biển cả”. Nội dung và hình thức cuộc đối thoại cho ta biết nhiều điều về quan hệ giữa hai nhân vật.

a. Nội dung và hình thức cuộc đối thoại

Cuộc đối thoại giữa hai nhân vật xoay quanh nhiều nội dung khác nhau:

Ma-nô-lin mời Xan-ti-a-go uống cà phê với ngôn ngữ ngắn gọn, như hai người bạn. Họ nói chuyện về việc Xan-ti-a-go bị con cá đánh bại và Pê-đri-cô đang trông coi con thuyền và những thứ khác bằng ngôn ngữ ngắn gọn, dứt khoát, thẳng thắn.

Hai người cùng lên kế hoạch cho những việc khác như việc hai ông cháu sẽ cùng đi câu và phản ứng của mọi người ở nhà, sử dụng ngôn ngữ hàm súc. Cậu bé hỏi thăm ông lão có bị đau không và sẽ chuẩn bị cho ông lão thức ăn, quần áo, thuốc và báo với ngôn ngữ ngắn gọn nhưng thể hiện được tình cảm và sự đồng điệu của hai người.

b. Nhận xét về mối quan hệ hai nhân vật

Xan-ti-a-go và Ma-nô-lin là hai thầy trò, đồng thời cũng là hai người bạn luôn gắn bó, chia sẻ với nhau những đam mê. Họ có cùng sở thích, lí tưởng, không quan tâm đến sự chênh lệch tuổi tác và cũng không có mối quan hệ huyết thống.

Chúng ta cũng có thể thấy sự phản ánh của Xan-ti-a-go trong Ma-nô-lin và ngược lại. Nếu coi ông lão là đại diện cho hiện tại thì Ma-nô-lin là đại diện cho tương lai. Cuộc đối thoại giữa họ vì thế đôi khi có dáng dấp của một cuộc độc thoại.

Đoạn đối thoại này có vị trí quan trọng, nêu bật được chủ đề, tư tưởng và cảm hứng của tác phẩm. Qua cuộc đối thoại, người đọc cảm nhận được sự gắn kết sâu sắc giữa hai thế hệ, giữa quá khứ và tương lai.

2. Diễn biến tâm lý nhân vật Xan-ti-a-go

Tâm lý của ông lão Xan-ti-a-go trong đoạn trích đan xen nhiều trạng thái khác nhau, tạo nên một bức tranh nội tâm phong phú và chân thực.

a. Mệt mỏi vì kiệt sức

Khi lão vác cột buồm lên là lúc lão ý thức được không có ai giúp mình, lão cảm thấy rất mệt. Lão leo lên dốc, ngã xuống và nằm một lát với cái cột buồm vắt qua vai. Lão cố ngồi dậy nhưng điều đó là khó. Những chi tiết này cho thấy sự kiệt sức về thể xác của ông lão sau cuộc chiến đấu kéo dài trên biển.

b. Buồn bã

Ông lão chỉ ngắm nhìn con đường, thể hiện sự trầm lặng và buồn bã. Thằng bé nhìn thấy hai cánh tay của lão thì chỉ biết khóc – chi tiết này gián tiếp cho thấy tình trạng đáng thương của ông lão qua phản ứng của người khác.

c. Thất vọng

Ông lão bộc lộ sự thất vọng qua những lời nói: “Chúng đã đánh bại ông”, “Ông không may mắn”, “Ông không còn vận may nữa”. Đây là những suy nghĩ tự nhiên của một người vừa trải qua thất bại, khi công sức bao ngày bị đàn cá mập cướp đi.

d. Hi vọng

Tuy nhiên, bên cạnh những trạng thái tiêu cực, ông lão vẫn thể hiện niềm hi vọng. Ông nhớ cháu, nói “Bây giờ chúng ta lại đi câu cùng nhau”, “Ông biết cách chăm sóc chúng mà”. Đặc biệt, chi tiết ông nằm ngủ và mơ thấy những chú sư tử cho thấy trong tiềm thức, ông vẫn mang theo những ước mơ và khát vọng.

e. Kết luận

Diễn biến tâm lý của Xan-ti-a-go trong đoạn trích thể hiện một con người kiên cường, bất khuất trước thử thách. Mặc dù trải qua nhiều khó khăn, mệt mỏi và cô đơn, ông lão vẫn giữ niềm tin vào cuộc sống và vào bản thân. Hình ảnh Xan-ti-a-go là biểu tượng cho tinh thần lạc quan, ý chí nghị lực phi thường của con người trước thiên nhiên và trước những thử thách của cuộc sống.

3. Hành động khóc của Ma-nô-lin

Trong đoạn trích, tác giả đã miêu tả bốn lần Ma-nô-lin khóc. Đây là một chi tiết nghệ thuật tinh tế, góp phần thể hiện nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.

a. Bốn lần Ma-nô-lin khóc

Lần 1: Khi mới nhìn thấy Xan-ti-a-go ngủ trong lán. Cậu khóc vì nhìn thấy ông lão quá mệt mỏi, kiệt sức sau chuyến đi dài.

Lần 2: Trên đường đi từ lán đến khách sạn. Cậu khóc vì vẫn nghĩ đến sự mệt mỏi của ông lão, hình ảnh ông lão kiệt sức vẫn ám ảnh cậu.

Lần 3: Khi cậu bé nói chuyện với người chủ khách sạn. Cậu khóc vì nghĩ đến những con cá của ông lão và bản thân mình bắt được, so sánh giữa thành quả và công sức bỏ ra.

Lần 4: Sau khi kết thúc cuộc đối thoại với Xan-ti-a-go và rời khỏi lán. Cậu khóc vì vừa chia tay ông lão về để chuẩn bị thuốc, thức ăn, quần áo và báo cho ông, đồng thời thu xếp thuyết phục gia đình cho chuyến đi tiếp theo.

b. Ý nghĩa hành động khóc

Hành động khóc của Ma-nô-lin cho thấy sự gắn bó, yêu thương sâu sắc giữa cậu bé và ông lão. Mỗi lần khóc là một cảm xúc đan xen khác nhau, thể hiện tâm hồn trong sáng, giàu tình cảm của Ma-nô-lin.

Chi tiết này cũng góp phần làm nổi bật hình ảnh của Xan-ti-a-go – một người đã trải qua nhiều gian khổ đến mức khiến người khác phải rơi nước mắt khi nhìn thấy. Đồng thời, nó cũng thể hiện mối quan hệ đặc biệt giữa hai thế hệ trong tác phẩm.

4. Thái độ các nhân vật trước bộ xương con cá kiếm

Bộ xương con cá kiếm là “chứng tích” của cuộc chiến đấu giữa Xan-ti-a-go và thiên nhiên. Thái độ của các nhân vật trước bộ xương này thể hiện những quan điểm sống khác nhau.

a. Ma-nô-lin

Ma-nô-lin thể hiện sự thán phục trước kích thước khổng lồ của bộ xương cá kiếm. Cậu bé tưởng tượng ra hình ảnh con cá khi còn sống và bày tỏ sự khâm phục đối với Xan-ti-a-go, người đã chiến thắng con cá này.

Ma-nô-lin cũng cho thấy sự hiểu biết khi nhận thức được sự vĩ đại của thiên nhiên và sức mạnh phi thường của con người. Cậu bé học hỏi được bài học quý giá về lòng dũng cảm, ý chí và nghị lực từ Xan-ti-a-go.

b. Nhóm ngư dân

Nhóm ngư dân tỏ ra ngạc nhiên trước kích thước khổng lồ của bộ xương cá kiếm. Họ chưa bao giờ nhìn thấy con cá nào to lớn như vậy và tin tưởng vào câu chuyện của Xan-ti-a-go.

Họ cũng thể hiện sự thán phục lòng dũng cảm và kỹ năng đánh bắt cá của Xan-ti-a-go. Họ coi ông lão là một huyền thoại trong làng chài.

c. Chủ khách sạn

Chủ khách sạn thờ ơ trước bộ xương cá kiếm. Ông ta chỉ quan tâm đến việc kiếm tiền từ du khách và không tin vào câu chuyện của Xan-ti-a-go. Nhân vật này đại diện cho lối sống thực dụng, đề cao vật chất và không tin tưởng vào những điều phi thường.

d. Hai du khách

Hai du khách tỏ ra hiếu kỳ trước bộ xương cá kiếm. Họ chụp ảnh, quay phim và bàn tán về nó. Tuy nhiên, họ hoài nghi về câu chuyện của Xan-ti-a-go, cho rằng đây chỉ là một trò lừa bịp để thu hút du khách. Đặc biệt, họ còn tưởng nhầm bộ xương cá kiếm là bộ xương cá mập – chi tiết này cho thấy sự thiếu hiểu biết và thờ ơ của họ.

e. So sánh và kết luận

Ma-nô-lin và nhóm ngư dân tin tưởng vào câu chuyện của Xan-ti-a-go và thán phục ông lão. Họ đại diện cho những người có lòng tin, biết trân trọng giá trị tinh thần và những điều phi thường.

Chủ khách sạn và hai du khách thờ ơ hoặc hoài nghi về câu chuyện của Xan-ti-a-go. Họ đại diện cho lối sống thực dụng, đề cao vật chất và thiếu niềm tin vào những điều phi thường.

Qua đó, tác giả thể hiện thông điệp về tầm quan trọng của lòng tin, ý chí và nghị lực của con người trong cuộc sống. Những người có lòng tin sẽ nhìn thấy giá trị thực sự của cuộc sống, còn những người thực dụng sẽ bỏ lỡ những điều đẹp đẽ nhất.

5. Cảm hứng, thông điệp của tác phẩm

a. Ý nghĩa liên tưởng từ đoạn kết truyện

Đoạn kết truyện “Trở về” mở ra nhiều ý nghĩa liên tưởng sâu sắc, khơi gợi trong lòng người đọc những suy ngẫm về cuộc sống, con người và giá trị của lòng tin, nghị lực.

Đoạn kết thể hiện niềm tin vào tương lai khi ông lão và cậu bé cùng lên kế hoạch cho chuyến đi câu tiếp theo. Nó cũng thể hiện sức mạnh của ý chí và nghị lực khi ông lão dù kiệt sức vẫn không từ bỏ. Tình yêu thương và sự gắn kết giữa hai thế hệ cũng được thể hiện rõ nét qua mối quan hệ giữa Xan-ti-a-go và Ma-nô-lin.

Đoạn kết mang đến cho người đọc nhiều bài học quý giá về cuộc sống: bài học về lòng dũng cảm, ý chí phi thường, nghị lực kiên cường, niềm tin vào bản thân và vào tương lai. Đồng thời, tác phẩm cũng ca ngợi tình yêu thương và sự gắn kết giữa con người.

b. Chuyến đi của Xan-ti-a-go – thành công hay thất bại?

Nhìn chung, chuyến đi của Xan-ti-a-go là một hành trình đầy thử thách và gian nan. Về mặt vật chất, ông lão có thể được xem là thất bại khi chỉ mang về bộ xương của con cá kiếm. Tuy nhiên, về mặt tinh thần, đây là một chiến thắng vang dội.

Chuyến đi là minh chứng cho sức mạnh phi thường của con người trước thiên nhiên và trước những thử thách của cuộc sống. Ông lão đã chiến thắng con cá kiếm khổng lồ, đã chiến đấu đến cùng với đàn cá mập, và quan trọng nhất, ông đã không bỏ cuộc.

c. Xan-ti-a-go – một biểu tượng

Nhân vật Xan-ti-a-go có thể được xem là biểu tượng cho nhiều giá trị cao đẹp:

Biểu tượng cho lòng dũng cảm, ý chí phi thường và nghị lực kiên cường: Xan-ti-a-go đã dũng cảm đối mặt với những nguy hiểm, thử thách trên biển, chiến đấu với con cá kiếm khổng lồ và chiến thắng bản thân.

Biểu tượng cho tinh thần lạc quan, niềm tin vào cuộc sống: Mặc dù trải qua nhiều khó khăn, thất bại, Xan-ti-a-go vẫn giữ niềm tin vào bản thân, vào cuộc sống và vào tương lai.

Biểu tượng cho sự chiến đấu không ngừng nghỉ: Xan-ti-a-go là đại diện cho những con người không ngừng nỗ lực, chiến đấu cho ước mơ và lý tưởng của mình, dù cho có gặp phải nhiều khó khăn, thử thách.

Biểu tượng cho tình yêu thiên nhiên: Xan-ti-a-go có mối quan hệ gắn bó sâu sắc với biển cả. Ông lão luôn trân trọng thiên nhiên và ý thức được sức mạnh to lớn của nó.

V. Tổng kết

1. Giá trị nghệ thuật

Ngôn ngữ kể chuyện và ngôn ngữ đối thoại trong đoạn trích “Trở về” được sử dụng một cách linh hoạt, hiệu quả, góp phần thể hiện nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.

Việc sử dụng ngôn ngữ hàm súc, ẩn ý phù hợp với “nguyên lí tảng băng trôi” của Hê-minh-uê đã tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm, giúp người đọc suy ngẫm về nhiều vấn đề trong cuộc sống. Mỗi câu chữ, mỗi chi tiết đều mang nhiều tầng nghĩa, đòi hỏi người đọc phải đồng sáng tạo để khám phá “bảy phần chìm” của tảng băng.

2. Giá trị nội dung

Hình ảnh Xan-ti-a-go là biểu tượng cho tinh thần lạc quan, ý chí nghị lực phi thường của con người trước thiên nhiên và trước những thử thách của cuộc sống. Ông lão không chỉ là một ngư dân bình thường mà còn là đại diện cho sức mạnh và phẩm giá của con người.

Đoạn trích gửi gắm thông điệp về tầm quan trọng của lòng tin, ý chí và nghị lực của con người trong cuộc sống. Dù thành công hay thất bại về mặt vật chất, con người vẫn có thể chiến thắng về mặt tinh thần nếu giữ vững niềm tin và không bỏ cuộc.

VI. Kết luận

“Trở về” là đoạn trích tiêu biểu từ tác phẩm “Ông già và biển cả” của Hê-minh-uê – một trong những nhà văn lớn nhất nước Mĩ thế kỉ XX. Qua đoạn trích, người đọc không chỉ cảm nhận được câu chuyện về hành trình trở về của ông lão Xan-ti-a-go mà còn được tiếp cận với những triết lý sâu sắc về cuộc sống, về ý chí và nghị lực của con người.

Đoạn trích là minh họa tiêu biểu cho nguyên lí sáng tác “tảng băng trôi” của Hê-minh-uê với ngôn ngữ hàm súc, cô đọng nhưng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa. Người đọc cần phải đồng sáng tạo để khám phá những giá trị ẩn sâu trong từng câu chữ.

Nhân vật Xan-ti-a-go là một hình ảnh đẹp đẽ, giàu ý nghĩa trong văn học. Ông lão là biểu tượng cho những phẩm chất tốt đẹp của con người như lòng dũng cảm, ý chí phi thường, tinh thần lạc quan, niềm tin vào cuộc sống và tình yêu thiên nhiên. Chuyến đi của Xan-ti-a-go là bài học quý giá về cuộc sống, giúp chúng ta trân trọng bản thân, tin tưởng vào khả năng của mình và không ngừng nỗ lực để đạt được mục tiêu.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện