I. Yêu cầu của bài tranh biện

• Nêu được rõ ràng quan điểm (tán thành hay phản đối) về vấn đề tranh biện.
• Đưa ra được các lí lẽ, bằng chứng thuyết phục để bảo vệ quan điểm của nhóm mình, phản bác quan điểm của nhóm đối lập.
• Thể hiện sự tương tác tích cực; biết lắng nghe và tôn trọng người tranh biện với mình.
• Có cử chỉ, điệu bộ, ngữ điệu linh hoạt, phù hợp; biết sử dụng hiệu quả phương tiện phi ngôn ngữ.

II. Chuẩn bị tranh biện

1. Lựa chọn đề tài

Đề tài tranh biện cần:

• Tạo được các luồng ý kiến trái ngược và tương đối cân bằng (mỗi bên đều có lí lẽ mạnh để bảo vệ).
• Có phạm vi phù hợp, không quá rộng hay quá hẹp.
• Có tính thời sự, thiết thực với đời sống.
• Thường được phát biểu dưới dạng một ý kiến, nhận định để các bên tán thành hoặc phản đối.

Ví dụ: “Học đại học có phải là con đường tiến thân duy nhất của giới trẻ?”, “Học sinh nên sử dụng điện thoại thông minh trong giờ học vì mục đích giáo dục”, “Học tập trực tuyến hiệu quả hơn học tập truyền thống”…

2. Lập đội tham gia tranh biện

• Hai đội thể hiện quan điểm trái ngược: 1 đội tán thành, 1 đội phản đối. Mỗi đội 2-3 thành viên (có thể 4-5).
• Phân công vai trò trong mỗi đội:
  • Người mở đầu: đưa ra luận điểm chính.
  • Người phát triển luận điểm: cung cấp chi tiết, bằng chứng.
  • Người tổng kết: khái quát và củng cố lại luận điểm.
• Ngoài ra cần người điều hành và khán giả (theo dõi, đánh giá, bình chọn).

3. Nghiên cứu vấn đề và chuẩn bị ý kiến

• Tìm hiểu kĩ vấn đề tranh biện, xem xét từ nhiều góc độ.
• Dự kiến những lí lẽ có thể bị phản bác để chuẩn bị cách bảo vệ.
• Phân biệt 3 loại lập luận cần vận dụng:
  • Lập luận chứng minh quan điểm của đội mình đúng đắn.
  • Lập luận chứng minh quan điểm đối lập sai trái.
  • Lập luận bảo vệ quan điểm trước ý kiến phản biện của đối phương.

4. Quy tắc tranh biện

• Tinh thần bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau, biết lắng nghe.
• Tuân thủ thời gian đã quy định.
• Lập luận rõ ràng, có cơ sở; thông tin chuẩn xác.
• Giữ thái độ điềm tĩnh, khách quan, kiểm soát ngữ điệu.
• Bám sát vấn đề tranh biện; tôn trọng quyết định của người điều hành.

III. Thực hành tranh biện

• Mở đầu: người điều hành nêu vấn đề, giới thiệu thành phần tham gia, nêu rõ mục đích, quy tắc.
• Triển khai: hai đội tranh biện lần lượt trình bày luận điểm – phản biện – bảo vệ.
• Cử toạ đặt câu hỏi cho các đội sau khi tranh biện xong.
• Kết thúc: người điều hành tóm tắt luận điểm chính của hai bên; tổ chức lấy ý kiến đánh giá, bình chọn của khán giả.

IV. Bài tranh biện tham khảo

Vấn đề tranh biện: “Học đại học có phải là con đường tiến thân duy nhất của giới trẻ ngày nay?”

1. Lời mở đầu của người điều hành

“Kính chào thầy cô và các bạn! Hôm nay, chúng ta cùng tranh biện về một vấn đề đang được rất nhiều bạn trẻ quan tâm: ‘Học đại học có phải là con đường tiến thân duy nhất của giới trẻ ngày nay?’. Buổi tranh biện có sự tham gia của hai đội: đội Tán thành và đội Phản đối. Mỗi đội có 3 phút trình bày quan điểm, sau đó là phần phản biện và bảo vệ. Đề nghị các đội tuân thủ quy tắc tranh biện và tôn trọng lẫn nhau. Xin mời đội Tán thành mở đầu.”

2. Đội Tán thành – “Học đại học là con đường tiến thân của giới trẻ”

Người mở đầu: Đội chúng tôi khẳng định: học đại học vẫn là con đường chính và bền vững nhất cho sự tiến thân của giới trẻ ngày nay. Chúng tôi đưa ra 3 lí lẽ:

Người phát triển luận điểm:

• Lí lẽ 1 – Nền tảng kiến thức chuyên sâu: Đại học cung cấp hệ thống kiến thức bài bản, chuyên môn hoá mà tự học khó có thể đạt được. Các ngành như y, dược, luật, kĩ thuật… đều đòi hỏi bằng cấp bắt buộc.
• Lí lẽ 2 – Cơ hội phát triển kĩ năng mềm: Môi trường đại học rèn luyện kĩ năng làm việc nhóm, thuyết trình, nghiên cứu – những kĩ năng thiết yếu cho công việc.
• Lí lẽ 3 – Cơ hội nghề nghiệp rộng mở: Theo khảo sát, người có bằng đại học có thu nhập trung bình cao hơn và cơ hội thăng tiến tốt hơn so với người không có bằng đại học.

Người tổng kết: Vì vậy, chúng tôi tin rằng học đại học vẫn là con đường ưu việt để giới trẻ tiến thân, xây dựng tương lai vững chắc.

3. Đội Phản đối – “Học đại học không phải là con đường tiến thân duy nhất”

Người mở đầu: Đội chúng tôi phản đối quan điểm trên. Trong thời đại hôm nay, có rất nhiều con đường để giới trẻ khẳng định bản thân, không nhất thiết phải qua đại học.

Người phát triển luận điểm:

• Lí lẽ 1 – Đa dạng con đường thành công: Nhiều người thành đạt không có bằng đại học: Steve Jobs, Bill Gates, hay ở Việt Nam là nhiều doanh nhân, nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung trẻ – họ chọn con đường riêng và vẫn thành công.
• Lí lẽ 2 – Chi phí và thời gian: Học đại học tốn 4-6 năm và chi phí lớn. Nếu ngành học không phù hợp với thị trường lao động, người trẻ có thể thất nghiệp hoặc làm trái ngành.
• Lí lẽ 3 – Xu hướng mới của thời đại: Sự phát triển của công nghệ, khởi nghiệp, nghề tự do cho phép giới trẻ học kĩ năng qua các khoá học ngắn, chứng chỉ, thực chiến – hiệu quả và nhanh hơn.

Người tổng kết: Bởi vậy, học đại học chỉ là một trong nhiều lựa chọn. Người trẻ hoàn toàn có thể tiến thân bằng năng lực, đam mê và con đường riêng của mình.

4. Phần phản biện và bảo vệ

Đội Tán thành phản biện: Đúng là có người thành công không qua đại học, nhưng đó là số ít, đặc biệt. Với đa số, đại học vẫn là con đường an toàn và bền vững nhất. Tấm bằng đại học không chỉ là kiến thức mà còn là “tấm vé thông hành” để mở nhiều cánh cửa nghề nghiệp.

Đội Phản đối phản biện: Chúng tôi không phủ nhận giá trị của đại học, nhưng không nên coi đó là duy nhất. Thực tế, nhiều cử nhân thất nghiệp hoặc làm trái ngành. Quan trọng là hiểu rõ bản thân và chọn con đường phù hợp với năng lực, đam mê của mình.

5. Lời kết của người điều hành

“Cảm ơn hai đội đã tranh biện sôi nổi và văn minh. Có thể tóm lại: đội Tán thành khẳng định giá trị nền tảng của đại học; đội Phản đối nhấn mạnh sự đa dạng của các con đường thành công trong thời đại mới. Cả hai quan điểm đều có cơ sở. Điều quan trọng là mỗi bạn trẻ cần hiểu rõ bản thân, cân nhắc kĩ lưỡng để lựa chọn con đường phù hợp nhất với mình. Xin mời khán giả bình chọn đội thuyết phục hơn!”

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện