I. Kiểu bài và yêu cầu cần đạt

Chúng ta viết thư vì nhiều lí do. Có những bức thư thuần túy riêng tư, chỉ để bày tỏ tình cảm với người thân, bạn bè. Nhưng cũng có những bức thư được viết để giải quyết công việc hoặc trao đổi suy nghĩ về một vấn đề nhiều người quan tâm – loại thư này có thể được chia sẻ rộng rãi.

Bài học này tập trung vào loại thứ hai: một bức thư ở dạng cần được công bố. Đây là điểm cần nhớ, vì nó chi phối cách viết: dù thư gửi cho một người cụ thể, nội dung vẫn phải có ý nghĩa với nhiều người khác.

Năm yêu cầu của kiểu bài:

1. Xác định rõ đối tượng nhận thư (cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức).
2. Thể hiện rõ mục đích viết thư và vấn đề chính được trình bày, trao đổi, bàn luận.
3. Trình bày tường minh, mạch lạc các thông tin (nếu mục đích chủ yếu là cung cấp thông tin), hoặc triển khai nội dung phù hợp để khẳng định một quan niệm hay sự cần thiết phải tiến hành một công việc (nếu mục đích chủ yếu là thuyết phục).
4. Sử dụng ngôn ngữ, kể cả từ ngữ xưng hô, phù hợp với mục đích viết thư và người nhận.
5. Sử dụng yếu tố bổ trợ để đạt được mục đích một cách hiệu quả.

II. Trả lời câu hỏi về bài viết tham khảo

(Bài viết tham khảo trong SGK: bức thư của Đô-mi-ni-ca gửi em gái Ma-két-ta, trích tuyển tập các bức thư hay nhất của cuộc thi viết thư quốc tế UPU.)

Câu 1. Mối quan hệ giữa người viết và người nhận? Quan hệ đó thể hiện qua ngôn ngữ như thế nào? Người nhận thư có đặc điểm gì?

Mối quan hệ: chị – em trong một gia đình. Người viết là chị, người nhận là em gái đang học tập ở Luân Đôn.

Biểu hiện qua ngôn ngữ:

• Cách xưng hô “chị – em” thân thuộc, giữ nguyên suốt bức thư.
• Mở đầu bằng những câu hỏi thăm sức khỏe, việc học, chuyện về thăm nhà.
• Giọng điệu tự nhiên, có cả sự đùa vui khi người chị tự nhận sẽ “sửa chữa khuyết điểm” vì lâu không viết thư.
• Nhiều câu hỏi trực tiếp hướng tới người nhận, nhiều câu cảm thán – tạo cảm giác đang trò chuyện chứ không phải đang trình bày.
• Người viết kể cả những chi tiết rất đời thường, riêng tư (cơn thèm sô cô la, thói quen nghe em nói mà không thật chú ý).

Đặc điểm người nhận: là một người trẻ đang sống và học tập ở nước ngoài. Quan trọng hơn, chính em gái là người đã tặng chị thanh sô cô la ấy và từng kể về nó. Nghĩa là người nhận vốn đã có ý thức về nguồn gốc sản phẩm và đời sống của những người lao động làm ra nó. Người viết nắm rõ đặc điểm này và tận dụng nó ở cuối thư: nếu em không hiểu điều chị muốn nói thì tại sao em lại mua cho chị thanh sô cô la đó?

Câu 2. Bức thư được viết nhằm mục đích gì? Trao đổi về vấn đề gì?

Mục đích: không phải chỉ để thăm hỏi, mà để chia sẻ một điều người viết vừa nhận ra và mong người nhận đồng tình, đồng cảm với quan điểm ấy.

Vấn đề được bàn luận: tình trạng bất công đối với người lao động ở châu Phi – nhiều người, kể cả trẻ em, phải làm việc trong điều kiện tồi tệ với đồng lương rất thấp – và từ đó khẳng định sự cần thiết phải ủng hộ những hình thức kinh doanh chân chính, giúp người trực tiếp làm ra sản phẩm có thu nhập xứng đáng và cải thiện cuộc sống.

Câu 3. Phần mở đầu có gì đáng chú ý? Nội dung tiếp theo triển khai theo trình tự nào? Trình tự đó liên quan gì đến mục đích viết thư?

Phần mở đầu: Người viết không vào thẳng vấn đề mà bắt đầu bằng lời thăm hỏi sức khỏe, việc học và chuyện về thăm nhà – hoàn toàn phù hợp với một bức thư thân mật. Sau đó, thay vì tuyên bố ngay chủ đề, người chị dẫn dắt bằng một câu gợi tò mò: chị đã đúc kết được một kinh nghiệm thú vị, “trông người mà nghĩ đến ta”. Cách mở này khiến người đọc muốn đọc tiếp.

Trình tự triển khai:

1. Kể chuyện tình cờ tìm thấy thanh sô cô la và đọc được dòng chữ trên lớp giấy bọc.
2. Tra cứu và phát hiện vấn đề: điều kiện làm việc tồi tệ của người lao động châu Phi.
3. Đưa bằng chứng cụ thể: câu chuyện gia đình ở Kê-ni-a với bảy người con, đứa út mới bảy tuổi, cuộc sống thay đổi hẳn khi gia nhập thị trường thương mại bình đẳng.
4. Nêu giải pháp: các tổ chức thu mua sản phẩm rồi bán với giá cao hơn để đảm bảo thu nhập cho người lao động.
5. Khẳng định quan điểm và bày tỏ cảm xúc: vừa vui vì biết có những người đang giúp đỡ người khác, vừa buồn vì rất ít người có được cơ hội ấy.
6. Thuyết phục người nhận đồng tình, cảm ơn và hẹn gặp.

Liên hệ với mục đích: Trình tự này đi từ một sự việc rất nhỏ, riêng tư đến một vấn đề lớn mang tầm toàn cầu. Đó là cách triển khai quy nạp, rất phù hợp khi muốn thuyết phục một người thân: người viết không áp đặt quan điểm ngay từ đầu mà mời người đọc đi cùng hành trình nhận thức của mình. Đến khi quan điểm được nêu ra thì nó đã trở nên tự nhiên, dễ được chấp nhận.

Câu 4. Người viết dùng những yếu tố bổ trợ nào?

Tác dụng: sự kết hợp này khiến bức thư vừa có sức lay động về tình cảm, vừa có sức nặng về lí lẽ. Nhờ có câu chuyện và những chi tiết miêu tả cụ thể, một vấn đề vốn trừu tượng và xa xôi trở nên gần gũi, có thể hình dung được.

Câu 5. Qua bức thư tham khảo, rút ra kinh nghiệm gì khi viết thư?

• Chọn một điểm khởi đầu cụ thể. Một đồ vật, một sự việc nhỏ trong đời sống có sức dẫn dắt tốt hơn nhiều so với việc tuyên bố vấn đề ngay từ câu đầu.
• Tìm hiểu kĩ người nhận. Biết người nhận quan tâm điều gì, có kinh nghiệm gì sẽ giúp chọn đúng cách thuyết phục.
• Giữ ngôn ngữ và xưng hô nhất quán với quan hệ giữa hai người trong suốt bức thư.
• Kết hợp kể – tả – biểu cảm – nghị luận thay vì chỉ lập luận khô khan.
• Dùng bằng chứng cụ thể, có nguồn gốc rõ ràng.
• Kết thư bằng mong muốn được chia sẻ, đồng tình, không kết thúc đột ngột sau khi trình bày xong vấn đề.

III. Bố cục và ngôn ngữ của bức thư

Bố cục thư không theo khuôn mẫu cứng nhắc, mà thay đổi tùy tính chất bức thư và quan hệ giữa người viết với người nhận:

Dù thuộc loại nào, bức thư cũng cần thể hiện tâm huyết, sự chân thành và những suy nghĩ có chiều sâu của người viết.

Nếu viết thư điện tử, phần thông tin ở đầu và cuối thư (dòng tiêu đề, lời chào, chữ kí, thông tin liên hệ) phải trình bày theo đúng thể thức chung của loại hình này.

IV. Các bước viết

1. Chuẩn bị viết

Xác định đề tài. Một số hướng gợi ý trong SGK:

• Thư gửi người thân hoặc bạn bè để trao đổi, mong người nhận đồng tình về một vấn đề trong công việc, cuộc sống.
• Thư gửi một nhà thơ, nhà văn để chia sẻ điều mình nghĩ về sáng tác của họ hoặc về một vấn đề văn học.
• Thư gửi một công ti để xin tài trợ trang thiết bị học tập cho học sinh vùng khó khăn.
• Thư gửi cơ quan chức năng để kiến nghị một việc liên quan đến đời sống cộng đồng.

2. Tìm ý

Trả lời bốn câu hỏi:

• Người nhận thư là ai, quan hệ thế nào với mình, có đặc điểm gì? Nếu là cá nhân, chú ý tuổi tác, trình độ, vốn sống, niềm tin, vị thế. Nếu là cơ quan, tổ chức, chú ý chức năng và lĩnh vực hoạt động có liên quan đến vấn đề mình đề cập.
• Thư trao đổi công việc hay vấn đề gì, nhằm mục đích gì? Nội dung và mục đích phải gắn chặt với nhau: mọi chi tiết đưa vào thư đều phải phục vụ mục đích đã xác định.
• Nội dung triển khai theo trình tự nào và trình tự ấy phục vụ mục đích ra sao?
• Sẽ dùng những yếu tố bổ trợ nào?

3. Lập dàn ý

• Mở bài: Nêu được công việc hay vấn đề cần trao đổi. Với thư không đòi hỏi tính nghi thức, có thể bắt đầu bằng vài ý thăm hỏi thân tình.
• Thân bài: Triển khai các nội dung phù hợp với mục đích; sử dụng yếu tố bổ trợ tùy tính chất bức thư.
• Kết bài: Nêu lại công việc hoặc vấn đề dưới hình thức tóm tắt và thể hiện mong muốn được người nhận chia sẻ, đồng tình, ủng hộ.

4. Viết

Ngôn ngữ phụ thuộc vào mục đích viết và quan hệ giữa người gửi với người nhận, nên phải cân nhắc kĩ hai yếu tố này trước khi đặt bút.

5. Chỉnh sửa

• Rà soát bố cục và nội dung: mỗi phần đã đáp ứng đúng yêu cầu trong dàn ý chưa.
• Xem lại phong cách ngôn ngữ, đặc biệt là từ xưng hô, đảm bảo tính thân mật hay trang trọng nhất quán từ đầu đến cuối. Đây là lỗi hay gặp nhất: mở đầu trang trọng nhưng giữa thư lại chuyển sang giọng suồng sã, hoặc ngược lại.
• Rà soát lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu và lỗi liên kết giữa các đoạn.

V. Thư mẫu

Mẫu 1 – Thư trang trọng: xin tài trợ sách cho trẻ em vùng cao

Hà Nội, ngày 15 tháng 3 năm 2026

Kính gửi: Ban Giám đốc Công ty Cổ phần Sách và Thiết bị Giáo dục ABC

Em tên là Nguyễn Văn An, học sinh lớp 12A1, Trường THPT Chu Văn An, Hà Nội, hiện là Trưởng nhóm tình nguyện “Ánh sáng tri thức” của trường.

Em viết thư này để trình bày về chương trình “Tủ sách vùng cao” mà nhóm em đang thực hiện và mong nhận được sự hỗ trợ từ quý Công ty.

Trong chuyến tình nguyện tháng 1 vừa qua tại xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, chúng em đã đến thăm Trường Tiểu học Tà Xùa. Trường có hơn 200 học sinh, nhưng thư viện chỉ có chưa đầy 50 cuốn sách, phần lớn đã cũ nát và không còn phù hợp với lứa tuổi các em. Khi chúng em mang mấy cuốn truyện tranh ra, các em nhỏ vây quanh, chuyền tay nhau đọc và không ai chịu về dù đã hết giờ. Chính hình ảnh ấy đã thôi thúc chúng em phải làm điều gì đó lâu dài hơn một chuyến đi.

Từ đó, nhóm “Ánh sáng tri thức” xây dựng chương trình “Tủ sách vùng cao”, đặt mục tiêu quyên góp 500 cuốn sách các loại – sách giáo khoa, truyện tranh, sách kĩ năng sống, sách khoa học thường thức – để trao tặng Trường Tiểu học Tà Xùa vào dịp hè năm nay.

Chúng em tìm đến quý Công ty vì được biết đây là một trong những đơn vị uy tín trong lĩnh vực xuất bản, phát hành sách giáo dục và thường xuyên tham gia các hoạt động vì cộng đồng. Em rất mong quý Công ty xem xét hỗ trợ chương trình dưới một trong các hình thức: tài trợ sách mới, sách tồn kho, hoặc hỗ trợ một phần kinh phí để nhóm mua sách.

Về phía nhóm, chúng em cam kết sử dụng nguồn tài trợ đúng mục đích, minh bạch và gửi báo cáo chi tiết kèm hình ảnh đến quý Công ty sau khi chương trình kết thúc. Mọi đóng góp của quý Công ty sẽ được ghi nhận trên các ấn phẩm truyền thông của chương trình.

Em xin gửi kèm thư này bản kế hoạch chi tiết để quý Ban Giám đốc tham khảo.

Kính mong quý Công ty xem xét và ủng hộ. Với các em nhỏ ở Tà Xùa, mỗi cuốn sách đều có thể mở ra một điều gì đó mà các em chưa từng biết tới.

Em xin chân thành cảm ơn quý Công ty đã dành thời gian đọc thư. Kính chúc quý Ban Giám đốc và toàn thể Công ty sức khỏe và thành công.

Trân trọng,

Người viết thư Nguyễn Văn An Điện thoại: 09xx.xxx.xxx Email: [địa chỉ email]

Mẫu 2 – Thư thân mật: rủ bạn cùng làm thiện nguyện

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 4 năm 2026

Minh Anh thân mến,

Cậu có khỏe không? Sắp thi tốt nghiệp rồi, chắc cậu cũng đang vùi đầu ôn tập như tớ. Nhưng hôm nay tớ vẫn muốn viết cho cậu, vì có một chuyện tớ nghĩ mãi suốt mấy tuần nay mà không kể với ai được ngoài cậu.

Cậu còn nhớ hồi lớp 10, hai đứa mình từng nói với nhau rằng muốn làm điều gì đó có ý nghĩa trước khi rời khỏi mái trường cấp ba không? Lúc ấy chỉ là chuyện nói cho vui, nhưng càng lớn tớ càng thấy đó là một mong muốn thật.

Tuần trước tớ đọc được một bài báo về những người già neo đơn ở một trung tâm dưỡng lão gần nhà tớ. Tớ đã thử đến thăm. Có một cụ bà ngồi nói chuyện với tớ gần hai tiếng đồng hồ, kể đủ thứ chuyện từ hồi trẻ. Lúc tớ chào về, cụ nắm tay tớ rất lâu rồi bảo: “Lâu lắm rồi mới có người ngồi nghe bà nói chuyện.” Câu ấy làm tớ suy nghĩ suốt mấy hôm liền.

Tớ muốn lập một nhóm nhỏ, chỉ khoảng năm bảy người, để thường xuyên đến thăm và tổ chức hoạt động cho các cụ. Có thể là đọc sách, hát, hoặc đơn giản chỉ là ngồi nghe các cụ kể chuyện. Tớ nghĩ những việc nhỏ như thế lại là thứ các cụ cần nhất – vì thuốc men và bữa ăn thì trung tâm đã lo, chỉ có người trò chuyện là không ai lo thay được.

Tớ nghĩ đến cậu đầu tiên. Không phải vì cậu rảnh hơn tớ đâu, mà vì cậu là người biết cách làm người khác thấy dễ chịu khi ở cạnh – cái đó quan trọng hơn mọi kĩ năng khác trong việc này. Với lại cậu hát hay, đàn giỏi, nên những buổi văn nghệ nhỏ chắc chắn sẽ vui hơn nhiều.

Tớ đã lên kế hoạch sơ bộ: nhóm sẽ đến hai lần mỗi tháng vào chủ nhật, mỗi lần một hoạt động – giao lưu văn nghệ, đọc sách, hoặc hướng dẫn các cụ gọi video cho con cháu. Tớ cũng đã hỏi ý kiến ban quản lí trung tâm và họ rất hoan nghênh.

Tớ biết chúng mình đang trong giai đoạn ôn thi căng thẳng, và tớ không muốn cậu thấy áp lực. Nhưng tớ nghĩ hai buổi chủ nhật mỗi tháng không lấy đi của mình nhiều thời gian bằng những buổi mình lướt điện thoại vô định đâu.

Cậu nghĩ sao? Nếu cậu đồng ý, tớ sẽ gửi bản kế hoạch chi tiết để hai đứa cùng bàn. Mình cũng có thể rủ thêm Hương, Đức và Lan nữa.

Tớ mong sớm nhận được hồi âm của cậu. Dù cậu quyết định thế nào, cậu vẫn là người tớ nghĩ đến đầu tiên.

Chúc cậu ôn thi thật tốt nhé!

Thân mến, Hà My

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện