Đặng Thị Hạnh là một nhà báo, nhà văn chuyên nghiên cứu văn học Pháp, đã để lại nhiều trang viết đẹp về kí ức tuổi thơ và tình yêu quê hương đất nước. “Khúc đồng quê” là đoạn trích từ tác phẩm “Cô bé nhìn mưa”, ghi lại dòng hồi tưởng của tác giả về những ngày tháng sống ở Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Đoạn trích được đưa vào phần Thực hành đọc trong chương trình giáo dục phổ thông 12, giúp học sinh cảm nhận vẻ đẹp bức tranh không gian đồng quê thanh bình, yên ả qua lăng kính kí ức. Đồng thời, văn bản còn giúp người đọc nhận ra điểm nhìn trần thuật “tôi” góp phần tạo tính chân thực sống động cho câu chuyện, từ đó hiểu được ý nghĩa, giá trị của văn chương trong việc làm giàu thế giới nội tâm, nuôi dưỡng tinh thần con người.

I. Tác giả Đặng Thị Hạnh

1. Tiểu sử

Đặng Thị Hạnh (1930-2023) là một trong những trí thức tiêu biểu của Việt Nam. Bà quê ở Nghệ An – vùng đất địa linh nhân kiệt đã sản sinh nhiều nhân tài cho đất nước.

2. Sự nghiệp

Đặng Thị Hạnh là nhà báo, nhà văn chuyên nghiên cứu văn học Pháp. Với vốn hiểu biết sâu rộng về văn học phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp, bà đã có những đóng góp quan trọng trong việc giới thiệu và nghiên cứu nền văn học này đến với độc giả Việt Nam.

Bên cạnh công việc nghiên cứu, Đặng Thị Hạnh còn sáng tác văn chương với những trang viết đậm chất hồi ức, hoài niệm về một thời đã qua. Những tác phẩm của bà thường mang đậm tình cảm với quê hương, với những kỉ niệm tuổi thơ đẹp đẽ.

II. Tác phẩm “Khúc đồng quê”

1. Xuất xứ

“Khúc đồng quê” được trích từ tác phẩm “Cô bé nhìn mưa” của Đặng Thị Hạnh. Đây là dòng hồi tưởng của tác giả về những ngày sống ở Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Bối cảnh lịch sử đặc biệt này đã tạo nên những trang viết đầy xúc cảm, khi tác giả nhớ về một thời kì gian khó nhưng cũng đầy ắp những kỉ niệm đẹp về quê hương, về tình mẫu tử, về cuộc sống thanh bình của làng quê Việt Nam.

2. Bố cục

Văn bản “Khúc đồng quê” có thể chia làm hai phần:

Phần 1 (từ đầu đến “mọi thứ ta ăn sau này”): Kí ức về cuộc sống tuổi thơ. Đây là phần tác giả hồi tưởng lại những hình ảnh, những kỉ niệm cụ thể về cuộc sống nơi làng quê trong những năm tháng kháng chiến.

Phần 2 (phần còn lại): Suy nghĩ về khúc đồng quê. Đây là phần tác giả suy tư, chiêm nghiệm về ý nghĩa của những kí ức ấy trong cuộc sống hiện tại.

III. Phân tích văn bản “Khúc đồng quê”

1. Chủ đề, tư tưởng của văn bản

Văn bản “Khúc đồng quê” xoay quanh hai chủ đề chính:

Thứ nhất, hoài niệm về những kí ức một thời. Tác giả nhớ về quá khứ với tất cả sự trân trọng và yêu thương. Những hình ảnh, những kỉ niệm của một thời tuổi thơ được tái hiện sinh động qua từng trang viết.

Thứ hai, sự gắn bó, tình cảm tha thiết với quê hương. Qua những hồi ức, người đọc cảm nhận được tình yêu sâu nặng của tác giả dành cho mảnh đất quê hương, cho những con người, những cảnh vật đã gắn bó với tuổi thơ của bà.

2. Bức tranh thiên nhiên đồng quê trong kí ức

a. Kí ức về mùa gặt

Trong dòng hồi tưởng của tác giả, kí ức về mùa gặt hiện lên với những hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam: cảnh đập lúa, phơi lúa và mùi thơm của rơm rạ.

Đây là những hình ảnh rất đỗi bình dị nhưng lại in sâu trong tâm trí của người con xa quê. Mùi thơm của rơm rạ – một mùi hương đặc trưng của đồng quê – đã trở thành một phần không thể thiếu trong kí ức tuổi thơ. Đó là mùi của mùa màng, của sự no ấm, của niềm vui lao động.

b. Kỉ niệm những ngày tháng sống cùng mẹ ở Thanh Hoá

Trong số những kí ức đẹp, kỉ niệm về những ngày tháng sống cùng mẹ ở Thanh Hoá chiếm một vị trí đặc biệt. Tác giả nhớ về chiếc áo của mẹ – một hình ảnh giản dị nhưng chứa đựng biết bao tình cảm yêu thương.

Tác giả cũng nhớ về những bữa cơm thanh đạm nhưng ngọt ngào tình yêu thương. Trong hoàn cảnh kháng chiến gian khổ, những bữa cơm gia đình tuy đơn sơ nhưng lại ấm áp tình mẫu tử. Đó là những bữa cơm mà “mọi thứ ta ăn sau này” dù có ngon đến đâu cũng không thể sánh bằng.

c. Điểm tương đồng văn hóa

Điều đặc biệt trong văn bản là tác giả đã tìm thấy điểm tương đồng giữa cuộc sống thanh bình làng quê Việt Nam và khung cảnh thôn quê của nước Pháp qua những cuốn tiểu thuyết mà bà đã đọc.

Với vốn hiểu biết sâu rộng về văn học Pháp, tác giả nhận ra rằng dù ở phương Đông hay phương Tây, vẻ đẹp của làng quê, của cuộc sống thanh bình đều mang những nét tương đồng. Tác giả gọi đó là “khúc đồng quê” của một thời ngây thơ, trong trắng – một khúc nhạc êm đềm của tuổi thơ mà mỗi người đều mang theo trong hành trình cuộc đời.

3. Nhân vật trữ tình xưng “tôi”

a. Đặc điểm

Văn bản sử dụng điểm nhìn trần thuật “tôi” – một điểm nhìn chủ quan. Tuy là điểm nhìn chủ quan nhưng lại khiến người đọc có cảm giác chân thực, sống động vì câu chuyện là chính những trải nghiệm của tác giả.

Người kể chuyện xưng “tôi” không phải là một nhân vật hư cấu mà chính là tác giả Đặng Thị Hạnh với những kí ức thật sự của mình. Điều này tạo nên sự gần gũi, chân thành trong từng câu chữ.

b. Ý nghĩa

Việc sử dụng điểm nhìn “tôi” tạo nên sự đồng điệu giữa những tâm hồn. Người đọc dễ dàng đồng cảm với những kí ức, những cảm xúc của tác giả vì ai cũng có một tuổi thơ, một quê hương để nhớ về.

Văn bản làm sống dậy kí ức tuổi thơ của một thời không thể nào quên giữa cuộc sống vội vã hối hả của hiện tại. Trong nhịp sống hiện đại với bao bộn bề lo toan, những trang viết về “khúc đồng quê” như một làn gió mát lành, đưa người đọc trở về với những giá trị bình dị nhưng vô cùng đáng quý.

4. Thông điệp của tác phẩm

Văn bản “Khúc đồng quê” gửi gắm đến người đọc nhiều thông điệp ý nghĩa:

Thứ nhất, tình yêu quê hương đất nước sâu nặng. Qua những trang hồi ức, tác giả thể hiện tình cảm gắn bó tha thiết với quê hương, với những con người, những cảnh vật đã nuôi dưỡng tâm hồn mình.

Thứ hai, trân trọng những kỉ niệm. Tác phẩm nhắc nhở mỗi người hãy biết trân trọng những kỉ niệm tuổi thơ, những ký ức đẹp đẽ về quê hương vì đó là hành trang tinh thần quý giá trong cuộc sống.

Thứ ba, ý thức bồi đắp tâm hồn, biết rung cảm trước những sự chuyển biến tinh tế của thiên nhiên, cuộc sống. Tác giả khuyến khích người đọc hãy mở lòng ra với vẻ đẹp của cuộc sống, hãy biết lắng nghe, quan sát và cảm nhận những điều bình dị xung quanh mình.

IV. Nghệ thuật đặc sắc

1. Giọng điệu của người trần thuật xưng “tôi”

Giọng điệu của người trần thuật trong văn bản rất đa dạng, phong phú, góp phần tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm.

Giọng điệu nhẹ nhàng, tha thiết thể hiện tình cảm sâu lắng, yêu mến quê hương của người con xa quê. Đây là giọng điệu chủ đạo của văn bản, tạo nên không khí trữ tình, đằm thắm.

Giọng điệu vui tươi, hồn nhiên phản ánh tâm hồn trong sáng, yêu đời của cô bé trong những kí ức tuổi thơ. Khi nhớ về những ngày tháng ấy, tác giả như sống lại với tâm hồn trẻ thơ của mình.

Giọng điệu trầm lắng, suy tư bộc lộ nỗi nhớ quê da diết, mong được trở về quê. Đây là giọng điệu thường xuất hiện khi tác giả suy nghĩ về ý nghĩa của những kí ức trong cuộc sống hiện tại.

Giọng điệu trữ tình tạo cảm xúc sâu lắng, lay động lòng người. Sự kết hợp các giọng điệu này tạo nên một văn bản giàu cảm xúc, chạm đến trái tim người đọc.

2. Mạch liên kết các sự kiện

Mạch liên kết các sự kiện trong văn bản được tổ chức một cách chặt chẽ, logic:

Mạch liên kết theo trình tự thời gian: Các sự kiện được sắp xếp theo dòng chảy thời gian, từ những kí ức xa xưa đến những suy nghĩ của hiện tại.

Mạch liên kết theo chủ đề: Các hình ảnh, sự việc được liên kết với nhau bởi chủ đề chung là tình yêu quê hương. Dù là kí ức về mùa gặt, về những ngày sống cùng mẹ hay về sự tương đồng với văn học Pháp, tất cả đều xoay quanh tình cảm gắn bó với quê hương.

Mạch liên kết theo logic: Các ý được sắp xếp hợp lí, chặt chẽ, tạo nên một bài văn mạch lạc, rõ ràng. Người đọc dễ dàng theo dõi dòng suy nghĩ, cảm xúc của tác giả.

3. Nhận xét chung về nghệ thuật

Giọng điệu nhẹ nhàng, tha thiết cùng mạch liên kết chặt chẽ, logic đã giúp bài văn tạo được ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc. Nghệ thuật trần thuật của Đặng Thị Hạnh vừa mang tính cá nhân (qua điểm nhìn “tôi”) vừa có tính phổ quát (qua những cảm xúc chung về quê hương, tuổi thơ).

V. Giá trị, ý nghĩa của văn chương

Qua văn bản “Khúc đồng quê”, người đọc nhận ra giá trị và ý nghĩa to lớn của văn chương trong việc làm giàu nội tâm và nuôi dưỡng không gian tinh thần riêng ở mỗi người.

1. Làm giàu nội tâm

Văn chương từ lâu đã được xem như một món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống con người. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc làm giàu nội tâm mỗi người.

Văn chương giúp ta tiếp cận với những nền văn hoá khác nhau, vùng đất mới, từ đó mở rộng tầm nhìn, hiểu biết về thế giới xung quanh. Qua “Khúc đồng quê”, người đọc không chỉ biết đến làng quê Việt Nam mà còn thấy được điểm tương đồng với thôn quê nước Pháp.

Văn chương giúp ta cảm nhận được những cung bậc cảm xúc phong phú của con người, từ đó bồi dưỡng tình yêu thương, lòng nhân ái, sự đồng cảm. Đọc “Khúc đồng quê”, ta đồng cảm với nỗi nhớ quê hương của tác giả, ta yêu thêm quê hương mình.

Văn chương giúp ta rèn luyện khả năng tư duy logic, sáng tạo, khả năng phân tích, đánh giá vấn đề một cách khách quan. Đồng thời, văn chương giúp ta nhận thức rõ hơn về bản thân, xã hội, cuộc sống, từ đó có những hành động đúng đắn, phù hợp.

2. Nuôi dưỡng tâm hồn

Văn chương giúp ta bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp như lòng nhân ái, dũng cảm, tinh thần trách nhiệm, từ đó tạo nên vẻ đẹp tâm hồn mỗi người.

Văn chương giúp ta giải toả muộn phiền, lo âu, tâm hồn trở nên thanh thản, nhẹ nhàng. Khi đọc những trang viết về “khúc đồng quê”, ta như được trở về với những giá trị bình dị, được thư giãn trong không gian thanh bình của làng quê.

Văn chương giúp ta nuôi dưỡng những ước mơ, hoài bão tốt đẹp, có động lực để phấn đấu trong cuộc sống. Nó cũng giúp ta định hình nhân cách, tạo nên bản sắc riêng cho mỗi con người.

Văn chương là nơi ta trút bầu tâm sự, chia sẻ những suy nghĩ, cảm xúc, để tìm sự đồng cảm. Nó giúp ta tìm kiếm niềm vui, sự an ủi lúc khó khăn, buồn tủi. Và quan trọng hơn, văn chương giúp ta khám phá bản thân, hiểu chính bản thân mình hơn.

VI. Tổng kết

1. Giá trị nội dung

Văn bản “Khúc đồng quê” mang đến cho người đọc vẻ đẹp bức tranh không gian đồng quê thanh bình, yên ả. Qua những hình ảnh quen thuộc như cảnh đập lúa, phơi lúa, mùi thơm của rơm rạ, những bữa cơm thanh đạm ngọt ngào tình yêu thương, tác giả đã tái hiện một khung cảnh làng quê Việt Nam đẹp đẽ, bình dị.

Văn bản còn là hoài niệm về kí ức tuổi thơ đẹp đẽ, về những ngày tháng sống cùng mẹ ở Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến. Đó là những kí ức vô giá mà tác giả mang theo suốt cuộc đời.

Đặc biệt, văn bản thể hiện tình cảm gắn bó tha thiết với quê hương. Đây là tình cảm thiêng liêng, là hành trang tinh thần quý giá của mỗi con người.

2. Giá trị nghệ thuật

Điểm nhìn trần thuật “tôi” góp phần tạo tính chân thực sống động cho câu chuyện. Người đọc cảm nhận được đây là những trải nghiệm thật sự của tác giả, không phải là câu chuyện hư cấu.

Giọng điệu của văn bản đa dạng, phong phú: nhẹ nhàng, tha thiết, vui tươi, hồn nhiên, trầm lắng, suy tư, trữ tình. Sự kết hợp các giọng điệu này tạo nên một văn bản giàu cảm xúc.

Mạch liên kết chặt chẽ, logic giúp người đọc dễ dàng theo dõi và cảm nhận nội dung văn bản.

VII. Kết luận

“Khúc đồng quê” của Đặng Thị Hạnh là một văn bản đẹp về kí ức tuổi thơ và tình yêu quê hương. Qua những trang hồi tưởng về những ngày sống ở Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, tác giả đã vẽ nên bức tranh đồng quê thanh bình, yên ả với những hình ảnh quen thuộc mà ai cũng có thể tìm thấy trong kí ức của mình.

Văn bản không chỉ có giá trị về mặt nội dung mà còn có giá trị về mặt nghệ thuật với điểm nhìn trần thuật “tôi” chân thực, giọng điệu đa dạng và mạch liên kết chặt chẽ. Đặc biệt, văn bản giúp người đọc hiểu được ý nghĩa, giá trị của văn chương trong việc làm giàu thế giới nội tâm, nuôi dưỡng tinh thần con người.

Trong cuộc sống vội vã hối hả của hiện đại, “Khúc đồng quê” như một lời nhắc nhở mỗi người hãy biết trân trọng những kỉ niệm tuổi thơ, hãy giữ gìn tình yêu quê hương và hãy biết rung cảm trước những vẻ đẹp bình dị của cuộc sống. Đó chính là cách để ta làm giàu tâm hồn mình, để cuộc sống trở nên ý nghĩa và đáng sống hơn.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện