Tuổi trẻ là giai đoạn đẹp nhất trong cuộc đời mỗi con người, là thời kỳ của những hoài bão, ước mơ và khát vọng cống hiến. Trong chương trình văn 12, kiểu bài nghị luận về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ là một trong những kiểu bài quan trọng, giúp học sinh rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện, khả năng lập luận và bày tỏ quan điểm cá nhân về những vấn đề thiết thực trong cuộc sống.

Kiểu bài này không chỉ đòi hỏi người viết có kiến thức về xã hội mà còn phải có khả năng phối hợp linh hoạt các thao tác nghị luận như giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, bác bỏ, so sánh để tăng sức thuyết phục cho bài viết. Đặc biệt, người viết cần có tâm thế của người trong cuộc, khai thác bằng chứng từ chính trải nghiệm của bản thân và đời sống tuổi trẻ, tránh viết theo khuôn mẫu, công thức chung chung. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn chi tiết cách viết bài văn nghị luận về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ (những hoài bão, ước mơ).

I. Khái quát về kiểu bài nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ

1. Khái niệm

Nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ là kiểu bài văn nghị luận xã hội, trong đó người viết bàn luận về những vấn đề có ý nghĩa, gắn liền với đời sống, suy nghĩ, hoài bão và ước mơ của thế hệ trẻ. Người viết cần nêu được quan điểm của mình, sử dụng hệ thống luận điểm hợp lý, lí lẽ sắc bén và bằng chứng xác đáng để thuyết phục người đọc.

Đây là kiểu bài nghị luận xã hội theo định hướng nội dung, tức là nội dung bàn luận được xác định cụ thể là những vấn đề liên quan đến tuổi trẻ. Điều này đòi hỏi người viết phải có sự am hiểu về đời sống, tâm lý, nguyện vọng của thế hệ trẻ, đồng thời có khả năng nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau.

2. Phạm vi đề tài

Phạm vi đề tài của kiểu bài này rất rộng, bao gồm những vấn đề liên quan đến cuộc sống của tuổi trẻ hiện nay:

Quan niệm sống: Lối sống tích cực, lối sống tiêu cực, sống có mục đích, sống vô nghĩa, sống vì bản thân hay sống vì cộng đồng…

Định hướng tương lai: Chọn nghề, lập nghiệp, khởi nghiệp, xây dựng sự nghiệp, hoài bão và ước mơ…

Việc học tập và rèn luyện: Tinh thần tự học, phương pháp học tập, rèn luyện kỹ năng sống, phát triển bản thân…

Cách ứng xử trong các mối quan hệ: Quan hệ gia đình, bạn bè, thầy cô, xã hội, cách ứng xử trên mạng xã hội…

Những hoài bão, ước mơ: Khát vọng cống hiến, lý tưởng sống, mục tiêu cuộc đời, giá trị của tuổi trẻ…

3. Mục đích của kiểu bài

Kiểu bài nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ nhằm các mục đích sau:

Thứ nhất, bàn luận về các vấn đề thiết thực với tuổi trẻ, giúp người đọc nhận thức đúng đắn về những vấn đề đang được quan tâm trong đời sống xã hội.

Thứ hai, thể hiện quan điểm, nhận thức của người viết về vấn đề được bàn luận, qua đó bộc lộ tư tưởng, tình cảm và bản lĩnh của cá nhân.

Thứ ba, định hướng hành động cho tuổi trẻ, thúc giục tuổi trẻ suy nghĩ và hành động tích cực, có ý nghĩa.

Thứ tư, rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện, khả năng lập luận và diễn đạt cho người viết.

II. Yêu cầu của bài văn nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ

Một bài văn nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ cần đáp ứng các yêu cầu sau:

1. Nêu được vấn đề có ý nghĩa

Vấn đề được chọn để bàn luận phải có ý nghĩa, liên quan đến những hoài bão, ước mơ của tuổi trẻ. Vấn đề cần thiết thực, có tính thời sự, gắn với đời sống thực tế của thế hệ trẻ hiện nay.

Ngay từ mở bài, người viết cần giới thiệu vấn đề một cách rõ ràng, hấp dẫn, tạo được sự chú ý của người đọc. Cách đặt vấn đề có thể trực tiếp hoặc gián tiếp, nhưng phải làm cho người đọc nhận ra ngay vấn đề cần bàn luận là gì.

2. Trình bày hệ thống luận điểm hợp lí, chặt chẽ

Các luận điểm trong bài viết cần được sắp xếp theo một trình tự logic, hợp lý. Mỗi luận điểm cần được trình bày rõ ràng, có sự phân tích, lý giải thấu đáo. Giữa các luận điểm phải có sự liên kết chặt chẽ, tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh.

Người viết cần tránh tình trạng các luận điểm rời rạc, không có sự liên kết, hoặc mất cân đối giữa các phần. Mỗi luận điểm nên được triển khai thành một đoạn văn hoặc một nhóm đoạn văn có cấu trúc rõ ràng.

3. Sử dụng lí lẽ sắc bén, bằng chứng xác đáng

Lí lẽ là những lập luận, suy luận logic để làm sáng tỏ luận điểm. Lí lẽ cần sắc bén, thuyết phục, có cơ sở khoa học hoặc thực tiễn.

Bằng chứng là những ví dụ, số liệu, sự kiện, câu chuyện cụ thể để minh họa cho lí lẽ. Bằng chứng cần xác đáng, tiêu biểu, phù hợp với luận điểm đang trình bày. Bằng chứng có thể lấy từ:

• Đời sống xã hội
• Lịch sử
• Văn học, nghệ thuật
• Khoa học
• Trải nghiệm cá nhân

Sự kết hợp giữa lí lẽ và bằng chứng giúp bài viết vừa có tính khoa học, vừa có tính sinh động, thuyết phục.

4. Phối hợp hiệu quả các thao tác nghị luận

Để tăng sức thuyết phục cho bài viết, người viết cần biết phối hợp hiệu quả các thao tác nghị luận:

Giải thích: Làm rõ nghĩa của từ ngữ, khái niệm, vấn đề cần bàn luận. Đây thường là thao tác được sử dụng đầu tiên để người đọc hiểu đúng bản chất vấn đề.

Phân tích: Chia vấn đề thành các khía cạnh, các phương diện khác nhau để xem xét, đánh giá. Phân tích giúp người đọc hiểu sâu hơn về vấn đề.

Chứng minh: Đưa ra các bằng chứng cụ thể để làm sáng tỏ, khẳng định luận điểm. Chứng minh giúp bài viết có tính thuyết phục cao.

Bình luận: Đưa ra những nhận xét, đánh giá, bàn bạc về vấn đề. Bình luận thể hiện quan điểm, thái độ của người viết.

Bác bỏ: Phản bác, phủ nhận những ý kiến sai lầm, thiếu chính xác. Bác bỏ giúp củng cố quan điểm của người viết.

So sánh: Đối chiếu vấn đề này với vấn đề khác để làm nổi bật đặc điểm, ý nghĩa. So sánh giúp người đọc có cái nhìn đa chiều hơn.

5. Nêu và phản bác ý kiến trái chiều

Một bài nghị luận hay không chỉ trình bày quan điểm của người viết mà còn phải dự đoán và phản bác được các ý kiến trái chiều có thể có về vấn đề được bàn luận. Điều này giúp củng cố quan điểm của người viết, đồng thời thể hiện tư duy phản biện và sự hiểu biết sâu rộng về vấn đề.

Khi phản bác ý kiến trái chiều, người viết cần:

• Trình bày khách quan ý kiến đối lập
• Chỉ ra những điểm chưa hợp lý, thiếu sót của ý kiến đó
• Đưa ra lí lẽ, bằng chứng để bác bỏ
• Khẳng định lại quan điểm của mình

6. Kết bài gây ấn tượng, thúc giục tuổi trẻ hành động

Kết bài không chỉ đơn thuần là tóm tắt lại những gì đã trình bày mà còn phải gây được ấn tượng với người đọc. Đặc biệt, với kiểu bài về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ, kết bài cần có tính chất thúc giục, khích lệ tuổi trẻ suy nghĩ và hành động.

Kết bài có thể:

• Khái quát lại ý nghĩa của vấn đề
• Liên hệ với đời sống thực tại
• Rút ra bài học cho bản thân
• Đặt ra câu hỏi để người đọc suy ngẫm
• Đưa ra lời kêu gọi hành động

III. Các bước viết bài văn nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ

Bước 1: Chuẩn bị viết

Trước khi bắt tay vào viết, người viết cần thực hiện các công việc chuẩn bị sau:

Lựa chọn đề tài: Chọn một vấn đề có liên quan đến cuộc sống của tuổi trẻ hiện nay mà bản thân quan tâm, có hiểu biết và có quan điểm rõ ràng. Đề tài có thể là quan niệm sống, định hướng tương lai, việc học tập và rèn luyện, cách ứng xử trong các mối quan hệ…

Xác định vị thế của người viết: Người viết cần xác định mình sẽ viết với tư cách nào – là một người trẻ đang trong cuộc, là một người quan sát, hay là một người từng trải muốn chia sẻ kinh nghiệm. Vị thế này sẽ ảnh hưởng đến giọng điệu và cách triển khai bài viết.

Thu thập tài liệu, dẫn chứng: Tìm kiếm các số liệu, sự kiện, câu chuyện, ví dụ cụ thể để minh họa cho bài viết. Dẫn chứng càng cụ thể, tiêu biểu, gần gũi với đời sống tuổi trẻ thì càng có sức thuyết phục.

Bước 2: Tìm ý, lập dàn ý

a. Tìm ý

Để tìm ý cho bài viết, người viết cần tìm câu trả lời cho những câu hỏi sau:

• Cần giải thích điều gì ở vấn đề vừa nêu? (Khái niệm, thuật ngữ, bản chất vấn đề)
• Có những khía cạnh nào của vấn đề cần bình luận? (Các mặt tích cực, tiêu cực, các góc nhìn khác nhau)
• Vì sao vấn đề này thiết yếu đối với tuổi trẻ?
• Vấn đề gợi cho tuổi trẻ những suy nghĩ và hành động như thế nào?
• Cần có những điều kiện gì để tuổi trẻ thực hiện yêu cầu mà vấn đề nêu ra?
• Có những ý kiến trái chiều nào về vấn đề này? Cần phản bác như thế nào?
• Cần có định hướng hành động như thế nào sau khi nhận thức được ý nghĩa của vấn đề?

b. Lập dàn ý

Mở bài:

• Giới thiệu vấn đề liên quan đến tuổi trẻ (có thể bắt đầu bằng một câu chuyện, một câu danh ngôn, một hiện tượng xã hội…)
• Nêu quan điểm của người viết về vấn đề đó

Thân bài:

Phần 1: Giải thích

• Giải thích từ ngữ, khái niệm để làm rõ bản chất vấn đề cần bàn luận
• Xác định phạm vi, giới hạn của vấn đề

Phần 2: Trình bày các khía cạnh của vấn đề

• Vì sao vấn đề này thiết yếu đối với tuổi trẻ?
• Vấn đề gợi cho tuổi trẻ những suy nghĩ và hành động như thế nào?
• Cần có những điều kiện gì để tuổi trẻ thực hiện yêu cầu mà vấn đề nêu ra?
• Với từng luận điểm, cần dùng lí lẽ và bằng chứng phù hợp để lập luận

Phần 3: Bình luận, mở rộng

• Bình luận về sự đúng đắn, thiết thực của vấn đề
• Bác bỏ ý kiến trái ngược để củng cố quan điểm của mình
• Phê phán những biểu hiện tiêu cực, sai lầm (nếu có)

Phần 4: Định hướng hành động

• Định hướng hành động của bản thân và tuổi trẻ sau khi nhận thức về vấn đề
• Đề xuất giải pháp, cách thức thực hiện

Kết bài:

• Khái quát lại ý nghĩa của vấn đề
• Liên hệ với đời sống thực tại
• Rút ra bài học cho bản thân
• Thúc giục tuổi trẻ hành động

Bước 3: Viết bài

Khi viết bài, người viết cần lưu ý:

Triển khai tuần tự các luận điểm: Theo dàn ý đã lập, triển khai từng luận điểm một cách rõ ràng, mạch lạc. Mỗi luận điểm nên được trình bày trong một đoạn văn hoặc một nhóm đoạn văn.

Đảm bảo tính mạch lạc và liên kết: Sử dụng các từ ngữ, câu chuyển tiếp để liên kết các đoạn văn, các phần của bài viết. Đảm bảo sự logic trong cách sắp xếp ý.

Viết với tâm thế của người trong cuộc: Đây là yếu tố quan trọng của kiểu bài. Người viết cần thể hiện mình là một phần của thế hệ trẻ, có sự đồng cảm, thấu hiểu với những vấn đề của tuổi trẻ.

Khai thác bằng chứng gắn với đời sống tuổi trẻ: Bằng chứng càng gần gũi, thiết thực với đời sống tuổi trẻ thì càng có sức thuyết phục. Có thể lấy từ trải nghiệm của bản thân, từ những người xung quanh, từ các sự kiện xã hội…

Tránh viết theo khuôn mẫu, công thức chung chung: Bài viết cần có dấu ấn cá nhân, có sự sáng tạo trong cách tiếp cận và trình bày vấn đề.

Sử dụng thao tác nghị luận và các yếu tố bổ trợ: Kết hợp linh hoạt các thao tác nghị luận. Có thể sử dụng yếu tố tự sự (kể chuyện), biểu cảm (bộc lộ cảm xúc) để tăng sức hấp dẫn cho bài viết.

Bước 4: Chỉnh sửa, hoàn thiện

Sau khi viết xong, người viết cần đọc lại bài văn, đối chiếu với các yêu cầu đã nêu để kiểm tra và chỉnh sửa:

Về bố cục ba phần:

• Mở bài: Vấn đề liên quan đến tuổi trẻ được trình bày như thế nào? Có rõ ràng, hấp dẫn không?
• Thân bài: Các khía cạnh của vấn đề được triển khai thành các luận điểm chưa? Có hiện tượng mất cân đối giữa các luận điểm không? Có phối hợp các thao tác nghị luận không?
• Kết bài: Đã liên hệ với đời sống, nêu phương hướng hành động sau khi nhận thức được ý nghĩa của vấn đề chưa? Có gây ấn tượng không?

Về các lỗi còn mắc:

• Lỗi về ý: thiếu ý, lặp ý, lạc ý
• Lỗi về trình bày, chính tả, dùng từ và diễn đạt

Đánh giá chung:

• Bài viết đáp ứng yêu cầu đạt mức độ nào?
• Những khó khăn hoặc hứng thú khi thực hành bài viết là gì?

IV. Phân tích bài viết tham khảo

Để hiểu rõ hơn cách triển khai bài văn nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ, chúng ta cùng phân tích bài viết tham khảo về “Giá trị đích thực của tuổi trẻ”.

1. Vấn đề bàn luận

Bài viết tập trung vào vấn đề giá trị đích thực của tuổi trẻ, bao gồm:

• Tầm quan trọng của tuổi trẻ đối với xã hội
• Những phẩm chất cần thiết để tuổi trẻ có ý nghĩa và giá trị
• Cách để tuổi trẻ phát huy giá trị của mình

Đây là vấn đề có ý nghĩa sâu sắc, thiết thực với thế hệ trẻ, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều thách thức và cơ hội.

2. Vị thế của người viết

Trong bài viết tham khảo, người viết thể hiện vị thế:

• Là một nhà giáo uyên bác và giàu kinh nghiệm
• Là một người từng trải, có sự am hiểu sâu sắc về cuộc sống
• Là một người tâm huyết với thế hệ trẻ, muốn chia sẻ những suy nghĩ, định hướng cho tuổi trẻ

Vị thế này giúp bài viết có tính thuyết phục cao, tạo được sự tin tưởng từ người đọc.

3. Cấu trúc nghị luận

Luận đề: Giá trị đích thực của tuổi trẻ

Luận điểm 1: Xây dựng tương lai cho tuổi trẻ

Lí lẽ:

• Thanh niên là trụ cột của một xã hội, là lực lượng nòng cốt trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước
• Giá trị của tuổi trẻ nằm ở sự chăm chỉ, nỗ lực, dũng cảm; ở sự phấn đấu, sáng tạo, cống hiến

Bằng chứng:

• Trịnh Xuân Mười – tấm gương vượt khó, nỗ lực học tập và thành công
• Nguyễn Ngọc Bảo Khanh – người trẻ có nhiều đóng góp cho cộng đồng
• Lê Thị Thắm – hình mẫu về sự phấn đấu, cống hiến của tuổi trẻ

Luận điểm 2: Học cách đặt mục tiêu

Lí lẽ:

• Công nghệ đang giúp bảo vệ tương lai của giới trẻ, mở ra nhiều cơ hội mới
• Tuổi trẻ gắn kết hành động toàn cầu, có thể tham gia giải quyết những vấn đề chung của nhân loại
• Động lực, khả năng phục hồi và sự bền bỉ kết hợp các giá trị đạo đức, tạo ra những con người trưởng thành toàn diện

Bằng chứng:

• 78,6% người được hỏi ý kiến cho rằng công nghệ đang “tạo ra” chứ không phải đang “phá hủy” việc làm
• Những thách thức toàn cầu như đại dịch virus Corona hoặc biến đổi khí hậu đòi hỏi sự chung tay của tuổi trẻ
• Giêm Đai-xơn (James Dyson) đã xuất sắc khi thi chạy đường dài – ví dụ về sự bền bỉ, kiên trì

4. Cách phối hợp lí lẽ và dẫn chứng

Bài viết tham khảo thể hiện sự phối hợp khéo léo giữa lí lẽ và dẫn chứng:

Lí lẽ được sử dụng làm nền tảng cho bài viết. Mỗi luận điểm đều được trình bày một cách logic, chặt chẽ, có sự suy luận từ nguyên nhân đến kết quả, từ khái quát đến cụ thể.

Dẫn chứng được sử dụng để minh họa cho lí lẽ. Các dẫn chứng được đưa ra đều cụ thể, tiêu biểu và phù hợp với luận điểm. Dẫn chứng đa dạng: có số liệu thống kê, có tấm gương con người, có sự kiện xã hội.

Sự kết hợp giữa lí lẽ và dẫn chứng giúp bài viết vừa có tính khoa học (qua lí lẽ chặt chẽ), vừa có tính nghệ thuật, sinh động (qua dẫn chứng cụ thể, gần gũi).

5. Các thao tác nghị luận được sử dụng

Bài viết tham khảo đã phối hợp sử dụng nhiều thao tác nghị luận:

Giải thích: Giải thích khái niệm “tuổi trẻ”, giá trị của tuổi trẻ, làm rõ nội hàm của vấn đề cần bàn luận.

Phân tích: Phân tích các đặc điểm của tuổi trẻ (sức khỏe, trí tuệ, nhiệt huyết, dũng cảm, ước mơ…); phân tích vai trò của tuổi trẻ (tuổi trẻ có vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển đất nước).

Chứng minh: Chứng minh giá trị của tuổi trẻ qua các bằng chứng cụ thể: Trịnh Xuân Mười, Nguyễn Ngọc Bảo Khanh, Lê Thị Thắm…

Bình luận: Bình luận về tầm quan trọng của việc rèn luyện ý chí, nghị lực, bản lĩnh và lòng yêu nước cho thế hệ trẻ; bình luận về cách để tuổi trẻ có giá trị.

V. Một số đề bài luyện tập

Dưới đây là một số đề bài gợi ý để học sinh luyện tập kỹ năng viết bài nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ:

Đề 1:

Tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 đến xu hướng chọn nghề của giới trẻ.

Gợi ý: Bàn về sự thay đổi trong xu hướng chọn nghề, những ngành nghề mới xuất hiện, những ngành nghề có nguy cơ biến mất, cách tuổi trẻ thích ứng với xu hướng mới.

Đề 2:

Nhu cầu thưởng thức âm nhạc, phim ảnh của giới trẻ.

Gợi ý: Bàn về sự đa dạng trong thị hiếu của giới trẻ, tác động của văn hóa đại chúng, cách để tuổi trẻ có thị hiếu lành mạnh.

Đề 3:

Ý thức về giới của các bạn trẻ.

Gợi ý: Bàn về sự thay đổi trong nhận thức về bình đẳng giới, vai trò của giáo dục, thách thức và cơ hội.

Đề 4:

Quyền được thử và sai lầm của giới trẻ.

Gợi ý: Bàn về tầm quan trọng của việc cho phép tuổi trẻ thử nghiệm, sai lầm và học hỏi từ sai lầm; phản bác quan điểm áp đặt, không cho phép tuổi trẻ tự quyết định.

Đề 5:

Sống theo sở thích cá nhân và sống để phụng sự xã hội.

Gợi ý: Bàn về sự cân bằng giữa việc theo đuổi đam mê cá nhân và trách nhiệm với cộng đồng, xã hội.

VI. Hướng dẫn chi tiết một đề bài cụ thể

Đề bài: Quyền được thử và sai lầm của giới trẻ

1. Chuẩn bị viết

Xác định vấn đề: Quyền được thử nghiệm, được mắc sai lầm và được học hỏi từ sai lầm của tuổi trẻ.

Vị thế người viết: Là một người trẻ đang trong cuộc, có trải nghiệm thực tế về vấn đề này.

Thu thập dẫn chứng:

• Các câu chuyện về những người thành công sau nhiều lần thất bại
• Số liệu về tỷ lệ khởi nghiệp thất bại nhưng rồi thành công
• Quan điểm của các chuyên gia về việc học hỏi từ sai lầm

2. Lập dàn ý

Mở bài:

• Dẫn dắt từ câu nói của một người nổi tiếng về sai lầm
• Giới thiệu vấn đề: Quyền được thử và sai lầm của giới trẻ
• Nêu quan điểm: Tuổi trẻ cần được trao quyền thử nghiệm và được chấp nhận khi mắc sai lầm

Thân bài:

Luận điểm 1: Giải thích “quyền được thử và sai lầm”

• Quyền được thử: được tự do lựa chọn, quyết định, thử nghiệm những điều mới
• Quyền được sai lầm: được chấp nhận khi thất bại, không bị phán xét quá khắt khe
• Bản chất: đây là quyền tự nhiên của con người trong quá trình trưởng thành

Luận điểm 2: Vì sao tuổi trẻ cần quyền này?

• Tuổi trẻ là giai đoạn tìm kiếm bản thân, định hình nhân cách
• Sai lầm là bài học quý giá, giúp tuổi trẻ trưởng thành
• Không ai có thể thành công mà không từng thất bại
• Dẫn chứng: Những người nổi tiếng từng thất bại nhiều lần (Steve Jobs, J.K. Rowling, Thomas Edison…)

Luận điểm 3: Thực trạng hiện nay

• Nhiều gia đình, nhà trường không cho phép tuổi trẻ tự quyết định
• Áp lực phải thành công, phải hoàn hảo đè nặng lên vai tuổi trẻ
• Hậu quả: tuổi trẻ thiếu tự tin, sợ thử nghiệm, không dám mạo hiểm

Luận điểm 4: Bác bỏ ý kiến trái chiều

• Ý kiến: “Để tuổi trẻ tự do sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng”
• Phản bác: Quyền được thử và sai không có nghĩa là tự do vô tổ chức; cần có sự hướng dẫn, định hướng nhưng không áp đặt

Luận điểm 5: Cần làm gì?

• Gia đình: tạo môi trường an toàn để con cái thử nghiệm
• Nhà trường: khuyến khích sáng tạo, không trừng phạt sai lầm
• Xã hội: thay đổi quan niệm về thành công và thất bại
• Bản thân tuổi trẻ: dám thử, dám chịu trách nhiệm, học hỏi từ sai lầm

Kết bài:

• Khẳng định lại tầm quan trọng của quyền được thử và sai lầm
• Liên hệ bản thân
• Lời kêu gọi hành động: Hãy dám thử, dám sai, và dám đứng lên sau vấp ngã

VII. Những lưu ý khi viết bài

1. Những điều nên làm

Viết với tâm thế của người trong cuộc: Đây là yếu tố quan trọng nhất. Người viết cần thể hiện mình là một phần của thế hệ trẻ, có sự đồng cảm, thấu hiểu với những vấn đề của tuổi trẻ. Giọng văn nên gần gũi, chân thành.

Khai thác bằng chứng gắn với đời sống tuổi trẻ: Bằng chứng càng gần gũi, thiết thực với đời sống tuổi trẻ thì càng có sức thuyết phục. Nên lấy từ trải nghiệm của bản thân, từ những người xung quanh.

Lấy từ trải nghiệm của bản thân: Những câu chuyện, ví dụ từ chính cuộc sống của người viết luôn có sức hấp dẫn và thuyết phục đặc biệt.

Sử dụng thao tác nghị luận linh hoạt: Kết hợp nhiều thao tác nghị luận trong bài viết để tạo sự đa dạng và sâu sắc.

Kết hợp yếu tố tự sự, biểu cảm: Có thể kể một câu chuyện ngắn, bộc lộ cảm xúc cá nhân để tăng sức hấp dẫn cho bài viết.

Kết bài gây ấn tượng: Kết bài nên có tính chất thúc giục, khích lệ, để lại suy nghĩ cho người đọc.

2. Những điều cần tránh

Viết theo khuôn mẫu, công thức chung chung: Tránh những câu văn sáo rỗng, những ý tưởng cũ kỹ, thiếu sáng tạo.

Thiếu ý, lặp ý, lạc ý: Cần đảm bảo bài viết đầy đủ các ý cần thiết, không lặp lại ý đã nói, không đi lạc khỏi vấn đề.

Mất cân đối giữa các luận điểm: Các luận điểm nên được triển khai với độ dài tương đối cân đối, tránh tình trạng một luận điểm quá dài, một luận điểm quá ngắn.

Lí lẽ, dẫn chứng không phù hợp: Lí lẽ cần sắc bén, dẫn chứng cần tiêu biểu, phù hợp với luận điểm.

Không có sự liên hệ với đời sống thực tại: Bài viết cần có sự kết nối với thực tế cuộc sống, không nên quá trừu tượng, xa rời thực tế.

Giọng văn giáo điều, áp đặt: Tránh giọng văn lên lớp, giảng đạo. Nên thể hiện sự tôn trọng đối với người đọc.

VIII. Bài văn mẫu: Quyền được thử và sai lầm của giới trẻ

Mở bài

“Tôi đã không thất bại. Tôi chỉ tìm ra 10.000 cách không hoạt động” – Thomas Edison từng nói như vậy khi được hỏi về hàng nghìn lần thử nghiệm thất bại trước khi phát minh ra bóng đèn điện. Câu nói ấy không chỉ thể hiện tinh thần kiên cường của một nhà khoa học vĩ đại mà còn gợi lên một vấn đề đáng suy ngẫm: Liệu tuổi trẻ ngày nay có được quyền thử nghiệm và mắc sai lầm như Edison đã từng làm? Trong xã hội hiện đại, khi áp lực thành công ngày càng lớn, khi sự hoàn hảo được đề cao, tuổi trẻ dường như đang bị tước đi một quyền cơ bản – quyền được thử và sai lầm. Tôi tin rằng, để tuổi trẻ thực sự trưởng thành và phát triển, chúng ta cần trao cho họ quyền này.

Thân bài

1. Thế nào là “quyền được thử và sai lầm”?

“Quyền được thử” là quyền tự do lựa chọn, quyết định và thử nghiệm những điều mới trong cuộc sống. Đó có thể là thử một nghề nghiệp mới, thử một phong cách sống khác, thử khởi nghiệp với một ý tưởng táo bạo, hay đơn giản là thử bước ra khỏi vùng an toàn của bản thân.

“Quyền được sai lầm” là quyền được chấp nhận khi thất bại, không bị phán xét quá khắt khe, không bị đặt gánh nặng của sự hoàn hảo lên vai. Đó là quyền được phép vấp ngã mà không bị coi là kẻ thất bại, được phép mắc lỗi mà vẫn có cơ hội làm lại.

Về bản chất, đây là quyền tự nhiên của con người trong quá trình trưởng thành. Không ai sinh ra đã biết đi, biết nói. Đứa trẻ nào cũng phải tập đi và ngã nhiều lần trước khi có thể bước vững. Vậy tại sao khi lớn lên, chúng ta lại đòi hỏi con người phải hoàn hảo ngay từ lần đầu tiên?

2. Vì sao tuổi trẻ cần quyền được thử và sai lầm?

Thứ nhất, tuổi trẻ là giai đoạn tìm kiếm bản thân và định hình nhân cách. Đây là thời kỳ con người khám phá những điều mới, thử nghiệm những vai trò khác nhau, tìm kiếm đam mê và định hình giá trị sống. Nếu không được thử, làm sao tuổi trẻ biết mình thích gì, giỏi gì, phù hợp với nghề nghiệp nào?

Thứ hai, sai lầm là bài học quý giá, giúp tuổi trẻ trưởng thành. Người xưa có câu “Thất bại là mẹ thành công”. Mỗi lần vấp ngã là một lần ta học được điều gì đó: có thể là bài học về sự cẩn trọng, có thể là bài học về lòng kiên nhẫn, có thể là bài học về cách đứng dậy sau thất bại. Những bài học này không có trong sách vở, chỉ có thể học được qua trải nghiệm thực tế.

Thứ ba, không ai có thể thành công mà không từng thất bại. Nhìn vào những người thành công trên thế giới, ta sẽ thấy đằng sau họ là vô số lần thất bại. Steve Jobs từng bị đuổi khỏi chính công ty do mình sáng lập, nhưng ông đã trở lại và đưa Apple trở thành công ty giá trị nhất thế giới. J.K. Rowling bị hơn chục nhà xuất bản từ chối trước khi Harry Potter được in và trở thành hiện tượng toàn cầu. Thomas Edison, như đã nhắc ở đầu bài, đã thất bại 10.000 lần trước khi phát minh ra bóng đèn. Nếu họ không được quyền thử và sai, thế giới sẽ mất đi những phát minh, những tác phẩm tuyệt vời.

3. Thực trạng hiện nay

Đáng buồn thay, trong xã hội ngày nay, nhiều gia đình, nhà trường vẫn chưa thực sự trao cho tuổi trẻ quyền được thử và sai lầm.

Nhiều bậc phụ huynh vì quá lo lắng cho con mà áp đặt mọi quyết định: con phải học trường này, phải thi ngành kia, phải làm nghề nọ. Họ không cho phép con tự lựa chọn vì sợ con sai. Nhưng họ quên rằng, chính sự bảo bọc thái quá ấy đang tước đi cơ hội trưởng thành của con.

Trong trường học, hệ thống giáo dục nhiều nơi vẫn đánh giá học sinh chủ yếu qua điểm số. Một bài kiểm tra sai là bị điểm kém, bị phê bình. Điều này vô tình tạo ra tâm lý sợ sai, sợ thất bại trong học sinh. Các em không dám phát biểu vì sợ nói sai, không dám sáng tạo vì sợ bị đánh giá thấp.

Hậu quả là gì? Tuổi trẻ ngày càng thiếu tự tin, sợ thử nghiệm, không dám mạo hiểm. Nhiều bạn trẻ chọn an toàn thay vì theo đuổi đam mê. Nhiều bạn stress, trầm cảm vì áp lực phải hoàn hảo. Đó là một sự lãng phí tiềm năng khổng lồ của cả một thế hệ.

4. Phản bác ý kiến trái chiều

Có người cho rằng: “Để tuổi trẻ tự do sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Chúng còn non nớt, thiếu kinh nghiệm, nếu để tự quyết sẽ đi sai đường.”

Tôi hiểu sự lo lắng này, nhưng xin được phản bác: Quyền được thử và sai không có nghĩa là tự do vô tổ chức, không có nghĩa là bỏ mặc tuổi trẻ muốn làm gì thì làm. Quyền này cần đi kèm với sự hướng dẫn, định hướng từ người lớn. Cha mẹ, thầy cô vẫn có vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm, phân tích hệ quả, giúp tuổi trẻ nhìn nhận vấn đề đa chiều hơn. Nhưng hướng dẫn khác với áp đặt. Định hướng khác với kiểm soát.

Hơn nữa, sai lầm của tuổi trẻ thường có thể sửa chữa được. Chọn sai ngành học có thể học lại, khởi nghiệp thất bại có thể làm lại, yêu sai người có thể tìm người khác. Nhưng nếu không bao giờ được thử, tuổi trẻ sẽ mãi sống trong sự hối tiếc về những điều “giá như” – và đó mới là điều không thể sửa chữa.

5. Cần làm gì để trao quyền cho tuổi trẻ?

Đối với gia đình: Cha mẹ cần tạo môi trường an toàn để con cái thử nghiệm. Hãy lắng nghe, tôn trọng ý kiến của con thay vì áp đặt. Hãy đồng hành cùng con trong những quyết định quan trọng thay vì quyết định thay con. Khi con thất bại, hãy là chỗ dựa để con đứng dậy thay vì trách móc, phán xét.

Đối với nhà trường: Cần thay đổi cách đánh giá học sinh, không chỉ dựa vào điểm số mà còn đánh giá quá trình, sự nỗ lực, sự tiến bộ. Khuyến khích học sinh sáng tạo, thử nghiệm, không trừng phạt sai lầm mà coi đó là cơ hội học hỏi.

Đối với xã hội: Cần thay đổi quan niệm về thành công và thất bại. Thành công không phải là không bao giờ vấp ngã, mà là biết đứng dậy sau mỗi lần ngã. Thất bại không phải là dấu chấm hết, mà là bài học trên con đường đi tới thành công.

Đối với bản thân tuổi trẻ: Hãy dám thử những điều mình muốn, dám bước ra khỏi vùng an toàn. Nhưng đồng thời, hãy dám chịu trách nhiệm với những quyết định của mình. Khi thất bại, hãy học hỏi từ sai lầm thay vì đổ lỗi cho hoàn cảnh. Hãy biến mỗi lần vấp ngã thành bệ phóng để tiến xa hơn.

Kết bài

Trở lại với Thomas Edison, nếu ông không được quyền thử 10.000 lần, nhân loại có lẽ vẫn đang sống trong bóng tối. Quyền được thử và sai lầm không phải là sự nuông chiều, mà là điều kiện cần thiết để tuổi trẻ trưởng thành và phát triển. Tuổi trẻ là mùa xuân của cuộc đời, là thời kỳ đẹp nhất để gieo mầm những ước mơ. Nhưng muốn có mùa xuân tươi đẹp, phải cho phép những hạt mầm được nảy nở tự nhiên, được hứng nắng, được dầm mưa, được vấp ngã rồi đứng dậy.

Là một người trẻ, tôi luôn tự nhủ rằng: Hãy dám thử, dám sai, và dám đứng lên sau mỗi lần vấp ngã. Vì chỉ có như vậy, ta mới biết mình thực sự là ai, mình có thể làm được gì, và mình muốn trở thành người như thế nào. Tuổi trẻ không sợ thất bại – tuổi trẻ chỉ sợ không bao giờ được thử.

IX. Kết luận

Bài văn nghị luận về vấn đề liên quan đến tuổi trẻ là một kiểu bài đòi hỏi người viết không chỉ có kiến thức về xã hội mà còn phải có khả năng tư duy phản biện, kỹ năng lập luận và sự am hiểu về đời sống tuổi trẻ. Để viết được một bài văn hay, người viết cần nắm vững các yêu cầu của kiểu bài, tuân thủ quy trình viết bốn bước và đặc biệt phải viết với tâm thế của người trong cuộc.

Điều quan trọng nhất là bài viết phải thể hiện quan điểm rõ ràng, có hệ thống luận điểm chặt chẽ, sử dụng lí lẽ sắc bén và bằng chứng xác đáng. Người viết cần biết phối hợp linh hoạt các thao tác nghị luận, đồng thời không quên kết bài gây ấn tượng, thúc giục tuổi trẻ hành động.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện