Câu hỏi mở đầu trang 76

Đề bài: Những kĩ thuật nào của công nghệ sinh học đang được ứng dụng trong chọn và nhân giống thuỷ sản? Việc bảo quản tinh trùng động vật thuỷ sản trong nitrogen lỏng (Hình 15.1) nhằm mục đích gì?

Lời giải:

a) Các kĩ thuật công nghệ sinh học ứng dụng trong chọn và nhân giống thuỷ sản:

• Ứng dụng chỉ thị phân tử trong chọn giống thuỷ sản.
• Sử dụng các chất kích thích sinh sản (kích dục tố) trong nhân giống.
• Điều khiển giới tính động vật thuỷ sản.
• Bảo quản lạnh tinh trùng (bảo quản ngắn hạn và dài hạn).

b) Mục đích bảo quản tinh trùng trong nitrogen lỏng:

• Chủ động trong quá trình sản xuất giống nhân tạo, nhất là khi có lệch pha thành thục sinh dục giữa con đực và con cái.
• Dễ vận chuyển hơn so với việc đưa cá bố từ nơi này đến nơi khác.
• Bảo tồn dòng thuần, hạn chế phải lưu giữ cá đực.
• Ngăn suy giảm chất lượng di truyền do lai cận huyết.

II. Ứng dụng công nghệ sinh học trong nhân giống thuỷ sản

Khám phá trang 77

Đề bài: Quan sát Hình 15.3, mô tả các bước sử dụng HCG kích thích cá tra sinh sản.

Lời giải:

Các bước tiêm HCG kích thích cá tra sinh sản gồm:

• Bước 1: Tiêm liều sơ bộ cho cá mẹ từ 1 đến 3 lần, mỗi lần cách nhau 10 đến 24 giờ.
• Bước 2: Sau 10 – 24 giờ, tiêm liều quyết định cho cá mẹ.
• Bước 3: Đồng thời, tiêm HCG cho cá bố.
• Bước 4: Thu trứng từ cá mẹ và thu tinh từ cá bố.
• Bước 5: Tiến hành thụ tinh nhân tạo giữa trứng và tinh trùng đã thu được.

Khám phá trang 78 (Bảo quản ngắn hạn)

Đề bài: Quan sát Hình 15.6 và mô tả các bước bảo quản ngắn hạn tinh trùng của động vật thuỷ sản.

Lời giải:

Các bước bảo quản ngắn hạn tinh trùng gồm 4 bước:

• Bước 1: Thu tinh trùng từ cá đực.
• Bước 2: Pha loãng tinh trùng với chất bảo quản.
• Bước 3: Bổ sung chất kháng sinh để hạn chế nhiễm khuẩn.
• Bước 4: Bảo quản trong tủ lạnh ở nhiệt độ từ 0 °C đến 4 °C.

→ Thời gian bảo quản kéo dài từ vài giờ đến một tháng, tuỳ thuộc vào loài cá, chất lượng tinh trùng, tỉ lệ pha loãng và chất bảo quản.

Khám phá trang 78 (Bảo quản dài hạn)

Đề bài: Quan sát Hình 15.7 và mô tả các bước bảo quản dài hạn tinh trùng của động vật thuỷ sản.

Lời giải:

Các bước bảo quản dài hạn tinh trùng gồm 5 bước:

• Bước 1: Thu tinh trùng. Chọn cá đực khoẻ mạnh, thu tinh trùng bằng cách vuốt nhẹ ở phần bụng dưới, hướng về lỗ sinh dục. Tinh trùng đạt yêu cầu có màu trắng đục hoặc trắng sữa, không lẫn tạp chất.
• Bước 2: Kiểm tra hoạt lực tinh trùng. Pha loãng với nước cất hoặc dung dịch đẳng trương, kiểm tra trên kính hiển vi. Hoạt lực đạt trên 50% là mẫu đạt tiêu chuẩn.
• Bước 3: Pha tinh trùng với chất bảo quản, chất chống đông, sau đó đưa hỗn hợp vào dụng cụ lưu tinh trùng (cọng tinh).
• Bước 4: Đưa dụng cụ lưu tinh trùng vào làm lạnh trong hơi nitrogen (cách bề mặt nitrogen lỏng khoảng 1 – 5 cm, nhiệt độ –76 °C, thời gian 3 – 25 phút tuỳ loài cá).
• Bước 5: Đưa dụng cụ lưu tinh trùng vào nitrogen lỏng (nhiệt độ –196 °C) để bảo quản dài hạn.

→ Thời gian bảo quản có thể lên đến 3 tháng.

Luyện tập

Luyện tập 1 trang 79

Đề bài: Phân tích ứng dụng của công nghệ sinh học trong chọn và nhân giống thuỷ sản.

Lời giải:

a) Ứng dụng trong chọn giống thuỷ sản:

• Ứng dụng chỉ thị phân tử: giúp xác định chính xác cá thể mang gene mong muốn (sinh trưởng nhanh, kháng bệnh,…) ngay ở giai đoạn phát triển sớm.
• Lợi ích: rút ngắn thời gian chọn giống, giảm chi phí và công lao động.
• Ví dụ: ở Việt Nam đã chọn được dòng cá tra chịu mặn, sinh trưởng nhanh và dòng tôm thẻ chân trắng tăng trưởng nhanh.

b) Ứng dụng trong nhân giống thuỷ sản:

• Sử dụng chất kích thích sinh sản (kích dục tố như LRHa, HCG, PG, GnRHa,…): kích thích quá trình thành thục của trứng, tinh trùng → chủ động sản xuất giống quy mô lớn.
• Điều khiển giới tính: cho ăn hormone chuyển đổi giới tính (estrogen → cái, testosterone → đực). Ví dụ: dùng 17α-methyl testosterone cho cá rô phi bột → tỉ lệ cá đực đạt 85 – 95%, lớn nhanh hơn cá cái.
• Bảo quản lạnh tinh trùng: giúp chủ động khi lệch pha thành thục, dễ vận chuyển, bảo tồn dòng thuần và hạn chế lai cận huyết.

Luyện tập 2 trang 79

Đề bài: So sánh phương pháp bảo quản ngắn hạn và phương pháp bảo quản dài hạn tinh trùng động vật thuỷ sản.

Lời giải:

a) Điểm giống nhau:

• Đều là kĩ thuật bảo quản lạnh tinh trùng động vật thuỷ sản.
• Đều nhằm mục đích chủ động sản xuất giống nhân tạo, dễ vận chuyển, bảo tồn dòng thuần và hạn chế lai cận huyết.
• Đều bắt đầu bằng bước thu tinh trùng và pha loãng với chất bảo quản.

b) Điểm khác nhau:

Vận dụng

Vận dụng trang 79

Đề bài: Đề xuất một ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn hoặc nhân giống thuỷ sản phù hợp với thực tiễn ở địa phương em.

Lời giải:

Ví dụ tham khảo: Ứng dụng công nghệ điều khiển giới tính cá rô phi phù hợp với TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam.

a) Lí do lựa chọn:

• Cá rô phi là loài nuôi phổ biến ở miền Nam, phù hợp với ao đất, lồng bè.
• Cá rô phi đực lớn nhanh hơn cá cái → tạo đàn toàn đực giúp tăng năng suất và hiệu quả kinh tế.

b) Cách thực hiện:

• Sử dụng hormone 17α-methyl testosterone (hormone điều khiển giới tính đực).
• Trộn đều hormone vào thức ăn cho cá rô phi bột (ngay sau khi cá vừa sử dụng hết noãn hoàng).
• Cho ăn liên tục trong 21 ngày.

c) Kết quả:

• Tỉ lệ cá rô phi đực trong đàn đạt 85 – 95%.
• Đàn cá lớn nhanh, đồng đều, rút ngắn thời gian nuôi, tăng lợi nhuận cho người nuôi.

ThS. Hồ Thị Thư

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám