Câu hỏi mở đầu trang 41

Đề bài: Ngoài cung cấp nguyên liệu cho chế biến (Hình 8.1), thuỷ sản còn có những vai trò nào khác? Để làm việc trong lĩnh vực thuỷ sản, người lao động cần đáp ứng những yêu cầu gì?

Lời giải:

a) Ngoài cung cấp nguyên liệu chế biến, thuỷ sản còn có các vai trò:

• Cung cấp thực phẩm giàu protein cho con người (cá, tôm, cua, mực, sò,…).
• Xuất khẩu, đóng góp vào phát triển kinh tế đất nước.
• Tạo việc làm cho người dân, đặc biệt vùng ven biển.
• Khẳng định chủ quyền biển đảo và góp phần bảo vệ an ninh quốc phòng.
• Cung cấp thức ăn cho chăn nuôi.
• Phục vụ nhu cầu vui chơi, giải trí (câu cá, du lịch sinh thái,…).

b) Yêu cầu đối với người lao động trong lĩnh vực thuỷ sản:

• Có sức khoẻ tốt, chăm chỉ, chịu khó, có trách nhiệm cao.
• Có kiến thức, kĩ năng về nuôi trồng, phòng trị bệnh, khai thác và bảo vệ thuỷ sản.
• Tuân thủ an toàn lao động, có ý thức bảo vệ môi trường.
• Yêu thiên nhiên, yêu sinh vật, thích tham gia các hoạt động ngoài trời.

I. Vai trò của thuỷ sản

Câu hỏi Khám phá trang 42

Đề bài:

1. Quan sát Hình 8.2 và nêu vai trò của thuỷ sản đối với con người, nền kinh tế và bảo vệ chủ quyền biển đảo.
2. Nêu vai trò của thuỷ sản đối với gia đình và địa phương em.

Lời giải:

Câu 1 – Vai trò của thuỷ sản qua Hình 8.2:

→ Thuỷ sản có vai trò rất quan trọng với con người (thực phẩm), nền kinh tế (chế biến, xuất khẩu, việc làm) và an ninh quốc phòng (bảo vệ biển đảo).

Câu 2 – Vai trò của thuỷ sản đối với gia đình và địa phương em:

Đối với gia đình:

• Cung cấp nguồn thực phẩm hằng ngày (cá, tôm, mực,…) giàu dinh dưỡng.
• Là nguồn thu nhập cho những gia đình làm nghề nuôi, đánh bắt, chế biến thuỷ sản.

Đối với địa phương:

• Tạo việc làm cho nhiều người dân qua nuôi trồng, đánh bắt, chế biến.
• Đóng góp vào kinh tế địa phương thông qua xuất khẩu, cung cấp cho thị trường.
• Phát triển du lịch, ẩm thực đặc sản (nhất là các địa phương ven biển).

II. Triển vọng và xu hướng phát triển thuỷ sản

Câu hỏi Khám phá trang 44

Đề bài: Phân tích triển vọng phát triển thuỷ sản của địa phương em.

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở, các em tự liên hệ với địa phương mình. Dưới đây là một số gợi ý cách phân tích:

Gợi ý 1 – Địa phương ven biển (Nghệ An, Khánh Hòa, Cà Mau,…):

• Điều kiện tự nhiên thuận lợi: bờ biển dài, có nhiều vũng vịnh, đầm phá → nuôi trồng và đánh bắt phong phú.
• Nguồn lao động dồi dào, có kinh nghiệm nghề biển lâu đời.
• Xu hướng phát triển: nuôi trồng thuỷ sản theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP; áp dụng công nghệ cao (nuôi tuần hoàn RAS,…).
• Triển vọng: tiếp tục xuất khẩu tôm, cá, mực,… ra thị trường quốc tế; phát triển du lịch biển kết hợp với ẩm thực thuỷ sản.

Gợi ý 2 – Địa phương có hệ thống sông ngòi, ao hồ (đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng Bắc Bộ,…):

• Điều kiện thuận lợi: có nhiều sông, kênh, ao hồ → nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt (cá tra, cá basa, cá lóc,…).
• Có làng nghề nuôi cá bè, cá lồng truyền thống.
• Xu hướng phát triển: tăng diện tích nuôi, áp dụng kĩ thuật hiện đại, chuyển đổi từ nuôi truyền thống sang nuôi công nghiệp.
• Triển vọng: trở thành vùng nuôi trồng thuỷ sản trọng điểm, phục vụ xuất khẩu.

Câu hỏi Khám phá trang 44

Đề bài: Vì sao để phát triển thuỷ sản bền vững cần tăng tỉ lệ nuôi, giảm tỉ lệ khai thác?

Lời giải:

Để phát triển thuỷ sản bền vững cần tăng tỉ lệ nuôi, giảm tỉ lệ khai thác vì:

• Theo báo cáo của FAO (2021), có khoảng 48% ngư trường đang bị khai thác quá mức.
• Khai thác quá mức dẫn đến suy giảm nguồn lợi thuỷ sản trong tự nhiên, nhiều loài có nguy cơ cạn kiệt.
• Khai thác quá mức làm mất cân bằng sinh thái biển và các hệ sinh thái thuỷ sinh.
• Nuôi trồng giúp chủ động nguồn cung, không phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên.
• Nuôi trồng có thể kiểm soát chất lượng, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
• Nuôi trồng ít gây tác động xấu đến môi trường nếu áp dụng đúng kĩ thuật.

→ Vì vậy, giảm khai thác và tăng nuôi là giải pháp lâu dài để bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, phát triển ngành thuỷ sản bền vững.

Câu hỏi Khám phá trang 44

Đề bài: Phân tích ý nghĩa của việc áp dụng công nghệ cao trong nuôi và khai thác thuỷ sản.

Lời giải:

Áp dụng công nghệ cao (công nghệ sinh học, IoT, hệ thống nuôi tuần hoàn RAS,…) trong nuôi và khai thác thuỷ sản có nhiều ý nghĩa:

a) Đối với sản xuất:

• Nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm thuỷ sản.
• Kiểm soát tốt các yếu tố môi trường (nhiệt độ, oxi, độ mặn,…) trong ao nuôi.
• Giảm chi phí nhân công, thức ăn, thuốc phòng bệnh.
• Phòng và trị bệnh hiệu quả cho vật nuôi thuỷ sản.

b) Đối với môi trường:

• Tiết kiệm nguồn nước và tài nguyên tự nhiên (hệ thống tuần hoàn).
• Giảm ô nhiễm môi trường nước do chất thải từ ao nuôi.
• Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tự nhiên nhờ giảm khai thác.

c) Đối với người tiêu dùng và xã hội:

• Sản phẩm an toàn, chất lượng cao, đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.
• Nâng cao khả năng cạnh tranh của thuỷ sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
• Phát triển kinh tế bền vững, không gây suy thoái môi trường.

→ Vì vậy, áp dụng công nghệ cao là hướng đi tất yếu để phát triển thuỷ sản bền vững ở Việt Nam và trên thế giới.

Kết nối năng lực trang 45

Đề bài: Sử dụng internet, sách, báo,… để tìm hiểu về xu hướng phát triển thuỷ sản ở Việt Nam và trên thế giới.

Lời giải:

Một số xu hướng phát triển thuỷ sản chính hiện nay:

a) Trên thế giới:

• Tăng tỉ lệ nuôi trồng, giảm tỉ lệ khai thác để bảo vệ nguồn lợi tự nhiên.
• Áp dụng công nghệ cao như IoT, AI, hệ thống nuôi tuần hoàn (RAS), nuôi thuỷ sản trong nhà kính,…
• Nuôi trồng theo tiêu chuẩn quốc tế (GlobalGAP, ASC, MSC,…) để xuất khẩu.
• Nuôi kết hợp thuỷ sản với trồng trọt (aquaponics) để tận dụng tài nguyên.
• Phát triển nuôi biển (nuôi tôm hùm, cá song,… trên vịnh, biển hở).

b) Ở Việt Nam:

• Phát triển bền vững gắn với bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản và môi trường.
• Nuôi trồng theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP để đáp ứng xuất khẩu.
• Áp dụng công nghệ cao trong nuôi tôm, cá tra, cá ngừ,…
• Chuyển đổi cơ cấu ngành thuỷ sản theo hướng tăng nuôi, giảm khai thác.
• Mục tiêu đến năm 2030: tổng sản lượng 9,8 triệu tấn (nuôi 7,0 triệu tấn, khai thác 2,8 triệu tấn); kim ngạch xuất khẩu 14–16 tỉ USD/năm.

III. Yêu cầu cơ bản đối với người lao động của một số ngành nghề phổ biến trong thuỷ sản

Kết nối nghề nghiệp trang 45

Đề bài: Liên hệ với bản thân và tự đánh giá có phù hợp với các ngành nghề trong thuỷ sản không. Vì sao?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở, các em tự đánh giá theo bản thân. Dưới đây là 2 gợi ý cách trả lời:

Gợi ý 1 – Nếu em thấy phù hợp:

Em thấy bản thân phù hợp với các ngành nghề trong thuỷ sản vì:

• Em có sức khoẻ tốt, chăm chỉ và có ý thức trách nhiệm cao.
• Em yêu thiên nhiên, yêu sinh vật, đặc biệt thích các loài cá, tôm và sinh vật biển.
• Em thích tham gia các hoạt động ngoài trời, dã ngoại, câu cá,…
• Em học tốt các môn Sinh học, Công nghệ, Địa lí — những môn liên quan đến nuôi trồng thuỷ sản.

Gợi ý 2 – Nếu em thấy chưa phù hợp:

Em thấy bản thân chưa thật sự phù hợp với các ngành nghề trong thuỷ sản vì:

• Em không quen với các hoạt động ngoài trời, dưới nước.
• Em chưa có nhiều hứng thú với việc nuôi và chăm sóc sinh vật thuỷ sinh.
• Tuy nhiên, em vẫn hiểu và trân trọng vai trò của ngành thuỷ sản với đời sống và nền kinh tế.

Luyện tập

Luyện tập trang 45

Đề bài: Phân tích xu hướng phát triển thuỷ sản ở Việt Nam và trên thế giới. Liên hệ với thực tiễn ở địa phương em.

Lời giải:

a) Xu hướng phát triển thuỷ sản ở Việt Nam và trên thế giới:

Có 4 xu hướng chính:

1. Phát triển bền vững gắn với bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản:

• Tái cơ cấu ngành thuỷ sản phù hợp với từng vùng, thích ứng biến đổi khí hậu.
• Tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị: nguyên liệu → nuôi trồng → chế biến → tiêu thụ.
• Khai thác gắn với bảo vệ nguồn lợi và môi trường.

2. Tăng tỉ lệ nuôi, giảm tỉ lệ khai thác:

• 48% ngư trường thế giới đang bị khai thác quá mức → cần giảm khai thác.
• Tăng nuôi trồng giúp chủ động nguồn cung và bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.

3. Áp dụng công nghệ cao:

• Sử dụng công nghệ sinh học, IoT, hệ thống nuôi tuần hoàn (RAS).
• Nâng cao năng suất, chất lượng, tiết kiệm nước và giảm ô nhiễm.

4. Nuôi trồng theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP:

• Đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
• Đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu ra thế giới.
• Kiểm soát dịch bệnh, bảo vệ môi trường.

b) Liên hệ thực tiễn ở địa phương:

Ví dụ – Ở một số địa phương ven biển:

• Người dân đang chuyển từ đánh bắt sang nuôi trồng thuỷ sản (nuôi tôm, cá lồng).
• Áp dụng kĩ thuật hiện đại (ao lót bạt, hệ thống sục khí, quan trắc môi trường bằng cảm biến).
• Nuôi tôm theo tiêu chuẩn VietGAP để xuất khẩu.

Vận dụng

Vận dụng trang 45

Đề bài: Quan sát hoạt động thuỷ sản ở địa phương em, đề xuất một số việc nên làm để phù hợp với xu hướng phát triển thuỷ sản ở Việt Nam và trên thế giới.

Lời giải:

Dựa vào xu hướng phát triển thuỷ sản, có thể đề xuất một số việc nên làm ở địa phương:

a) Đối với hộ nuôi trồng thuỷ sản:

• Chuyển sang nuôi theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP để đáp ứng thị trường xuất khẩu.
• Áp dụng kĩ thuật hiện đại: ao lót bạt, quạt nước, hệ thống sục khí, xử lí nước thải.
• Chọn giống tốt, có nguồn gốc rõ ràng, kháng bệnh.
• Đa dạng hoá loài nuôi phù hợp với điều kiện tự nhiên địa phương.

b) Đối với ngư dân đánh bắt:

• Tuân thủ quy định về vùng khai thác, mùa vụ, kích cỡ cá được đánh bắt.
• Không dùng chất nổ, xung điện, lưới mắt nhỏ để tránh cạn kiệt nguồn lợi.
• Kết hợp đánh bắt với hỗ trợ tuần tra, khẳng định chủ quyền biển đảo.

c) Đối với chính quyền địa phương:

• Tuyên truyền, tập huấn cho người dân về kĩ thuật nuôi trồng hiện đại.
• Hỗ trợ vốn, giống cho hộ nuôi trồng chuyển sang mô hình bền vững.
• Đầu tư cơ sở hạ tầng: cảng cá, nhà máy chế biến, kho lạnh.
• Kiểm soát chặt chẽ ô nhiễm môi trường từ hoạt động nuôi trồng.

d) Đối với học sinh:

• Học tốt các môn Sinh học, Công nghệ, Địa lí để có kiến thức về thuỷ sản.
• Tuyên truyền cho gia đình, người thân về bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản.
• Không sử dụng các loài thuỷ sản quý hiếm, khai thác trái phép.

ThS. Hồ Thị Thư

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám