I. Lý thuyết trọng tâm

Số từ

• Khái niệm: Số từ là những từ chỉ số lượng hoặc thứ tự của sự vật.
• Phân loại: Số từ gồm hai nhóm:
  • Số từ chỉ số lượng (đứng trước danh từ), gồm:
    • Số từ chỉ số lượng xác định. Ví dụ: bốn quyển vở, năm học sinh.
    • Số từ chỉ số lượng ước chừng. Ví dụ: vài con cá, dăm cuốn sách, ba bốn người.
  • Số từ chỉ thứ tự (thường kết hợp với thứ, hạng, loại, số và đứng sau danh từ trung tâm). Ví dụ: Tôi ngồi bàn thứ nhất — “nhất” chỉ thứ tự của chiếc bàn.
• Lưu ý: Cần phân biệt số từ với danh từ chỉ đơn vị gắn với ý nghĩa số lượng như đôi, chục, tá,… Những danh từ này có thể kết hợp với số từ ở trước và từ chỉ định ở sau. Ví dụ: hai chục (trứng) này, ba đôi (tất) ấy — còn số từ thì không kết hợp như vậy.

II. Thực hành tiếng Việt

Bài tập 1

Tìm số từ trong các câu sau.

• a. Buổi chiều ra đồng về, bố thường dẫn tôi ra vườn, hai bố con thi nhau tưới. → số từ: hai.
• b. Bố làm cho tôi một bình tưới nhỏ bằng cái thùng đựng sơn rất vừa tay. → số từ: một.
• c. Cách đây khoảng ba chục mét, hướng này! → số từ: ba chục.

Bài tập 2

Tìm số từ chỉ số lượng ước chừng trong các câu sau. Tìm thêm ba số từ chỉ số lượng ước chừng khác và đặt câu với mỗi từ.

Số từ chỉ số lượng ước chừng trong các câu:

• a. Bố có thể lặn một hơi dài đến mấy phút. → mấy.
• b. Tôi còn về vài ngày nữa là khác. → vài.
• c. Tôi nghe nói bà về đây một hai hôm rồi đi. → một hai.

Ba số từ chỉ số lượng ước chừng khác và đặt câu (đây là câu hỏi mở, em có thể tham khảo hoặc tự đặt câu khác):

• dăm: Em mua dăm quả cam về biếu bà.
• vài ba: Lớp em chỉ vắng vài ba bạn trong buổi học hôm nay.
• mươi: Mươi phút nữa là cả nhà em sẽ ăn cơm tối.

Bài tập 3

Trong câu “Nó là thằng Tí, con bà Sáu.”, từ Sáu có phải là số từ không? Vì sao từ này được viết hoa?

Từ Sáu không phải là số từ mà là danh từ riêng chỉ tên một người. Tên “Sáu” có lẽ được đặt theo thứ tự người con trong gia đình (ở miền Nam, người con cả thường được gọi là Hai, nên bà Sáu có thể là người con thứ năm). Trong trường hợp này, số từ chỉ thứ tự đã chuyển thành danh từ riêng nên phải viết hoa.

Bài tập 4

Trong câu “Bụng nó đầy nước, bố phải nắm ngược hai chân dốc xuống như làm xiếc.”, có số từ hai kết hợp với chân (hai chân). Bên cạnh hai chân còn có đôi chân. Hãy tìm thêm những trường hợp tương tự và cho biết sự khác nhau về nghĩa giữa cụm từ có số từ hai và cụm từ có danh từ đơn vị đôi.

• Những trường hợp tương tự: hai mắt – đôi mắt, hai tay – đôi tay, hai tai – đôi tai, hai cái sừng – đôi sừng, hai chiếc đũa – đôi đũa.
• Sự khác nhau về nghĩa:
  • hai là số từ chỉ số lượng, dùng để đếm sự vật.
  • đôi là danh từ chỉ đơn vị, chỉ một tập hợp gồm hai yếu tố cùng loại, tương ứng với nhau, làm thành một đơn vị thống nhất về chức năng, công dụng. Vì là danh từ nên có thể đặt số từ ở trước: một đôi, hai đôi, ba đôi,…

Bài tập 5

Có những số từ vốn chỉ số lượng xác định nhưng trong một số trường hợp lại mang nghĩa không xác định (ví dụ: Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — “chín” thứ hai mang nghĩa biểu trưng là “nhiều”). Hãy tìm một thành ngữ có số từ được dùng theo cách như vậy và giải thích nghĩa của thành ngữ đó.

Đây là câu hỏi mở, em có thể tham khảo một trong các thành ngữ sau:

• Ba chìm bảy nổi: chỉ cuộc đời, số phận long đong, lận đận, vất vả, liên tiếp gặp khó khăn, trắc trở.
• Ba mặt một lời: chỉ việc nói rõ ràng, có đủ các bên đối chứng để làm sáng tỏ sự thật.
• Chín người mười ý: chỉ việc mỗi người một ý kiến khác nhau, khó mà thống nhất.
• Mồm năm miệng mười: chỉ những người nói nhiều, lắm lời.

→ Trong các thành ngữ trên, các số từ (ba, bảy, chín, mười,…) không chỉ số lượng chính xác mà mang nghĩa biểu trưng, ước lệ (nhiều, lận đận,…).

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng