I. Lý thuyết trọng tâm

• Khái niệm: Nói quá là biện pháp tu từ phóng đại tính chất, mức độ, quy mô của đối tượng để nhấn mạnh, tăng sức biểu cảm hoặc gây cười.
• Đặc điểm: luôn phóng đại tính chất, quy mô của sự vật, hiện tượng được nói đến.
• Tác dụng: gây ấn tượng đặc biệt, tăng sức biểu cảm hoặc gây cười.

Ví dụ: “Con rận bằng con ba ba / Đêm nằm nó ngáy cả nhà thất kinh.” (Ca dao) — phóng đại độ lớn của con rận và tiếng ngáy đến mức phi lí để gây cười.

II. Thực hành tiếng Việt

Bài tập 1

Chỉ ra và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ nói quá trong những câu tục ngữ sau:

a. Đêm tháng Năm chưa nằm đã sáng / Ngày tháng Mười chưa cười đã tối.

b. Ngày vui ngắn chẳng tày gang.

c. Thuận vợ thuận chồng tát bể Đông cũng cạn.

• a. Nói quá: chưa nằm đã sáng – chưa cười đã tối → phóng đại để nhấn mạnh sự đối lập về độ dài ngày, đêm giữa tháng Năm và tháng Mười, nhắc người ta lưu tâm đến thời gian để chủ động sắp xếp công việc.
• b. Nói quá: ngắn chẳng tày gang → gợi cảm giác tiếc nuối, nhấn mạnh rằng những lúc vui thường trôi qua rất nhanh.
• c. Nói quá: tát bể Đông cũng cạn → nhấn mạnh sức mạnh của sự đồng lòng: khi vợ chồng (hay mọi người) hòa thuận, đoàn kết thì việc khó đến đâu cũng làm được.

Bài tập 2

Cho biết trong những câu sau, câu nào là nói quá, câu nào là nói khoác. Từ đó, nêu sự khác nhau giữa nói khoác và nói quá:

a. Cày đồng đang buổi ban trưa / Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày. (Ca dao)

b. Trời nóng quá, mồ hôi nhỏ xuống ướt sũng cả sàn nhà.

c. Đời người có một gang tay / Ai hay ngủ ngày còn có nửa gang. (Ca dao)

d. Bài văn này tôi chỉ làm vèo trong năm phút, thế mà vẫn viết được ba trang.

• Nói quá: câu a và câu c.
• Nói khoác: câu b và câu d.

Sự khác nhau giữa nói quá và nói khoác (khác nhau ở mục đích):

• Nói quá là biện pháp tu từ, nhằm nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm.
• Nói khoác nhằm làm cho người nghe tin vào những điều không có thực, thường mang tính khoe khoang; đây là một thói xấu trong giao tiếp.

Bài tập 3

Hãy đặt 4 câu, mỗi câu sử dụng một trong các cụm từ có biện pháp tu từ nói quá sau đây:

a. buồn nẫu ruột b. rụng rời chân tay c. cười vỡ bụng d. mệt đứt hơi

• a. buồn nẫu ruột: Bị điểm kém môn Toán, em buồn nẫu ruột cả ngày.
• b. rụng rời chân tay: Nghe tin bà bị ốm nặng, tôi rụng rời chân tay.
• c. cười vỡ bụng: Nghe Nam kể chuyện hài, cả lớp được một phen cười vỡ bụng.
• d. mệt đứt hơi: Chạy hết một trăm mét, tôi mệt đứt hơi.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng