I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Nguyễn Quang Thiều sinh năm 1957, quê ở Hà Nội. Ông sáng tác thơ, viết truyện, vẽ tranh,… Một số tập truyện viết cho thiếu nhi của ông: Bí mật hồ cá thần (1998), Con quỷ gỗ (2000), Ngọn núi bà già mù (2001),… Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Quang Thiều chân thực, gần gũi với cuộc sống đời thường, thể hiện tâm hồn trẻ thơ nhạy cảm, trong sáng, tràn đầy niềm yêu thương vạn vật.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Trích từ tập truyện Mùa hoa cải bên sông (NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2012).
• Đề tài: viết về trẻ em.
• Thể loại: truyện (truyện ngắn).
• Nhân vật chính: hai anh em Mên và Mon.
• Ngôi kể: ngôi thứ ba.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1: Từ đầu đến “bắt đầu mùa sinh nở của chúng” → Cuộc trò chuyện của Mên và Mon lúc nửa đêm (đoạn 1).
• Phần 2: Tiếp theo đến “Vâng, cứ lấy đò của ông Hào mà đi” → Cuộc trò chuyện của Mên và Mon và quyết định đi cứu bầy chim (đoạn 2).
• Phần 3: Còn lại → Cảnh bầy chim chìa vôi cất cánh bay lên vào buổi bình minh.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Truyện kể về cuộc cất cánh của bầy chim chìa vôi non qua điểm nhìn của hai cậu bé Mên và Mon. Qua đó, tác giả ca ngợi trái tim ngây thơ, trong sáng, nhân hậu và tràn đầy tình yêu thương loài vật của trẻ nhỏ.
• Nghệ thuật: sử dụng ngôi kể thứ ba; ngôn ngữ đối thoại mộc mạc, gần gũi, tự nhiên; miêu tả tâm lí nhân vật tinh tế; lựa chọn những chi tiết tiêu biểu để kể và tả.

II. Trước khi đọc

Hãy chia sẻ một trải nghiệm đẹp của tuổi thơ em. Ghi lại một số từ ngữ diễn tả cảm xúc của em khi nghĩ về trải nghiệm đó.

Đây là câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau hoặc tự kể trải nghiệm của riêng mình.

• Cách 1: Một trải nghiệm đẹp của em là những buổi chiều cùng các bạn thả diều trên cánh đồng làng. Khi nghĩ về kỉ niệm ấy, em thấy vui sướng, bồi hồi, xao xuyến và muốn được sống lại những ngày tháng vô tư đó.
• Cách 2: Em nhớ mãi lần đầu được về quê thăm ông bà, cùng ông ra ao câu cá. Cảm xúc trong em là háo hức, ấm áp, hạnh phúc và đầy yêu thương.
• Cách 3: Trải nghiệm đáng nhớ của em là buổi tối phá cỗ Trung thu cùng bạn bè trong xóm. Mỗi khi nhớ lại, em lại thấy rộn ràng, náo nức, lưu luyến và mỉm cười một mình.

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi: Nội dung cuộc trò chuyện của hai anh em Mên và Mon lúc nửa đêm

Hai anh em nói chuyện về trời mưa to, nước sông đang dâng cao, bãi cát giữa sông sắp bị ngập; cả hai cùng lo lắng cho bầy chim chìa vôi non có thể bị chết đuối.

2. Theo dõi: Chi tiết được lặp lại trong lời nói của nhân vật Mon

Chi tiết được lặp lại là cụm từ “Anh bảo…” (“Anh bảo mưa có to không?”, “Nhưng anh bảo nước sông lên có to không?”, “Thế anh bảo…”). Việc lặp lại cho thấy Mon đang sốt ruột, lo lắng và liên tục hỏi anh về tình hình mưa lũ ngoài bãi sông.

3. Theo dõi: Thói quen làm tổ và đẻ trứng của bầy chim chìa vôi

Hằng năm vào mùa nước cạn, giữa sông làng nổi lên một dải cát; rong sông khô đi tạo thành lớp đệm trên cát. Khi đó chim chìa vôi từ hai bờ bay ra bãi cát, tìm những đám rong khô và dày để đẻ trứng. Khi chim non đủ lông cánh cũng là lúc mùa mưa đến, nước sông dâng lên ngập dần dải cát, và bầy chim non lần đầu tiên đập cánh bay vào bờ.

4. Dự đoán: Bầy chim chìa vôi non có bay được vào bờ không?

Đây là câu hỏi dự đoán, em có thể chọn một trong hai hướng.

• Cách 1: Em dự đoán bầy chim chìa vôi non bay được vào bờ, vì chúng có chim bố mẹ dẫn đường và bản năng sinh tồn rất mạnh.
• Cách 2: Em dự đoán bầy chim chìa vôi non không bay được vào bờ, vì nước dâng quá nhanh còn cánh chim non thì còn yếu ớt.

5. Theo dõi: Cử chỉ, lời nói của nhân vật Mên

Mên nói năng dứt khoát, ra dáng người lớn: “Phải kéo về bến chứ, không thì chết. Bây giờ tao kéo còn mày đẩy.” Mên “quẩn cái dây buộc đò vào người nó và gò lưng kéo”, rồi “ngồi thụp xuống… căng mắt nhìn sát mặt sông”. Những cử chỉ, lời nói ấy cho thấy Mên chững chạc, có trách nhiệm và biết lo toan.

6. Hình dung: Khung cảnh bãi sông trong buổi bình minh

Khi ánh bình minh đủ sáng soi rõ những hạt mưa trên mặt sông cũng là lúc dòng nước nuốt chửng phần cuối cùng của dải cát. Từ mặt nước, những cánh chim bé bỏng, ướt át đột ngột bứt khỏi dòng nước khổng lồ bay lên — một cảnh tượng đẹp như huyền thoại hiện ra trước mắt hai đứa trẻ.

7. Đối chiếu: Cuộc “cất cánh” của bầy chim có đúng như dự đoán của em không?

Câu trả lời tùy theo dự đoán em đã chọn ở mục 4.

• Nếu em dự đoán chim bay được: Cuộc cất cánh đúng như dự đoán của em, vì bầy chim non đã bay lên thành công và hạ cánh an toàn bên bờ sông.
• Nếu em dự đoán chim không bay được: Cuộc cất cánh không đúng như dự đoán của em, vì dù còn non yếu, bầy chim vẫn dũng cảm bay lên và vào được bờ.

8. Theo dõi: Cảm xúc của Mên và Mon khi quan sát bầy chim non bay lên

Hai anh em đứng “không nhúc nhích”, người “như đang ngùn ngụt toả hơi nóng”; trên gương mặt tái nhợt vì nước mưa hửng lên ánh ngày. Cả hai “đã khóc từ lúc nào” mà không hay, rồi nhìn nhau và “cùng bật cười ngượng nghịu”. Đó là cảm xúc hồi hộp, xúc động và vỡ òa hạnh phúc.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1

Em hãy xác định đề tài và ngôi kể của truyện Bầy chim chìa vôi.

• Đề tài: viết về trẻ em (và tình yêu thương của trẻ thơ dành cho loài vật, thiên nhiên).
• Ngôi kể: ngôi thứ ba.

Giải thích nhanh:

• Đề tài là phạm vi đời sống được phản ánh trong tác phẩm. Ví dụ: truyện này có đề tài về trẻ em.
• Ngôi kể thứ ba là khi người kể chuyện giấu mình, không xưng “tôi”, gọi tên các nhân vật. Ví dụ: câu “Khoảng hai giờ sáng Mon tỉnh giấc” — người kể gọi tên nhân vật là “Mon” chứ không xưng “tôi”.

Câu 2

Chỉ ra đâu là lời người kể chuyện, đâu là lời nhân vật trong đoạn văn.

• Lời người kể chuyện: “Khoảng hai giờ sáng Mon tỉnh giấc. Nó xoay mình sang phía anh nó, thì thào gọi:” và “Thằng Mên hỏi lại, giọng nó ráo hoảnh như đã thức dậy từ lâu lắm rồi.”
• Lời nhân vật Mon: “Anh Mên ơi, anh Mên!”
• Lời nhân vật Mên: “Gì đấy? Mày không ngủ à?”

Giải thích nhanh: lời người kể chuyện là lời thuật lại, giới thiệu, miêu tả sự việc; lời nhân vật là lời nói trực tiếp của nhân vật, thường đứng sau dấu gạch ngang đầu dòng. Ví dụ: trong đoạn trên, câu giới thiệu hành động “Mon tỉnh giấc… thì thào gọi” là lời người kể; còn câu “Anh Mên ơi, anh Mên!” là lời nhân vật Mon.

Câu 3

Điều gì khiến hai anh em Mên, Mon lo lắng khi thấy mưa to và nước đang dâng cao ngoài bãi sông? Chi tiết nào thể hiện rõ nhất điều đó?

• Điều khiến hai anh em lo lắng: sợ rằng bãi cát giữa sông sẽ bị ngập, khiến những con chim chìa vôi non bị chết đuối.
• Chi tiết thể hiện rõ nhất: lời của Mon — “Em sợ những con chim chìa vôi non bị chết đuối mất” — và lời đáp của Mên — “Tao cũng sợ”. Câu nói cho thấy nỗi lo của cả hai anh em đều hướng về bầy chim non.

Câu 4

Trong cuộc trò chuyện ở phần (2), Mon nói với Mên những chuyện gì? Nội dung cuộc trò chuyện ấy giúp em nhận ra được những nét tính cách nào của nhân vật Mon?

• Những chuyện Mon nói với Mên: Mon kể chuyện mình đã lấy trộm con cá bống của bố rồi đem thả ra chỗ cống sông; đồng thời Mon lo tổ chim sẽ bị ngập nên bàn với anh mang bầy chim vào bờ và quyết định lấy đò của ông Hào để đi cứu chim.
• Nét tính cách của Mon: Mon là cậu bé giàu tình cảm, có trái tim nhân hậu, yêu thương và quan tâm đến loài vật, đến thế giới tự nhiên xung quanh; đồng thời cũng dũng cảm, quyết đoán khi dám hành động để cứu bầy chim.

Câu 5

Nêu một số chi tiết miêu tả nhân vật Mên ở phần (3). Em hãy dựa vào các chi tiết đó để khái quát tính cách của nhân vật Mên.

• Một số chi tiết miêu tả Mên:
  • “giọng thằng Mên tỏ vẻ rất người lớn”;
  • “Phải kéo về bến chứ, không thì chết. Bây giờ tao kéo còn mày đẩy”;
  • “Thằng Mên quẩn cái dây buộc đò vào người nó và gò lưng kéo”;
  • “Thằng Mên nói và ngồi thụp xuống. Nó căng mắt nhìn sát mặt sông.”
• Khái quát tính cách: Tuy còn nhỏ tuổi nhưng Mên đã chững chạc, ra dáng người lớn; là người có trách nhiệm, mạnh mẽ, quyết đoán, biết lo toan và cũng giàu tình yêu thương loài vật.

Câu 6

Khi đọc đoạn văn miêu tả khung cảnh bãi sông trong buổi bình minh, em có ấn tượng nhất với chi tiết nào? Vì sao?

Đây là câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách trả lời sau.

• Cách 1: Em ấn tượng nhất với chi tiết “những cánh chim bé bỏng và ướt át đột ngột bứt khỏi dòng nước khổng lồ bay lên”. Vì chi tiết cho thấy sự đối lập giữa cánh chim nhỏ bé với dòng nước rộng lớn, mênh mông, qua đó làm nổi bật sức sống và lòng dũng cảm của những chú chim non.
• Cách 2: Em ấn tượng nhất với chi tiết con chim non đuối sức, rơi xuống “như một chiếc lá” rồi lại đập cánh một nhịp quyết định để bay vụt lên. Vì chi tiết thể hiện sự kiên cường, không bỏ cuộc của chú chim nhỏ, khiến em rất xúc động.
• Cách 3: Em ấn tượng nhất với chi tiết “một cảnh tượng như huyền thoại hiện ra” trước mắt hai đứa trẻ. Vì nó gợi ra vẻ đẹp kì diệu, thiêng liêng của thiên nhiên trong khoảnh khắc bình minh.

Câu 7

Trong đoạn kết của truyện, Mên và Mon hình như không hiểu rõ vì sao mình lại khóc. Em hãy giúp các nhân vật lí giải điều đó.

Hai anh em khóc vì quá xúc động trước cảnh bầy chim chìa vôi non vượt qua hiểm nguy, dũng cảm cất cánh bay lên an toàn. Suốt đêm hai anh em lo lắng, hồi hộp cho số phận của bầy chim; đến khi tận mắt thấy chúng bay lên thành công, niềm vui và sự hồi hộp dồn nén bấy lâu vỡ òa thành những giọt nước mắt. Đó là những giọt nước mắt của niềm hạnh phúc, của sự cảm động trước vẻ đẹp kì diệu của thiên nhiên và trước sự sống mạnh mẽ của bầy chim.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể lại sự việc bầy chim chìa vôi bay lên khỏi bãi sông bằng lời của một trong hai nhân vật Mon hoặc Mên (ngôi kể thứ nhất).

Đoạn văn tham khảo 1 (đóng vai Mon):

Sáng hôm ấy, tôi và anh Mên đứng trên bờ sông, hồi hộp nhìn ra dải cát đang chìm dần trong nước. Khi ánh bình minh vừa lên, dòng nước khổng lồ nuốt chửng phần cuối cùng của bãi cát, cũng là lúc cả bầy chim chìa vôi non ướt át bứt khỏi mặt nước bay lên. Bỗng một chú chim đuối sức rơi xuống như chiếc lá khiến tim tôi như nghẹn lại. Nhưng rồi khi đôi chân nhỏ chạm vào mặt sông, chú đập cánh một nhịp thật mạnh và vụt bay lên cao. Cả bầy chim đã thực hiện xong chuyến bay đầu tiên và kì vĩ nhất trong đời chúng. Tôi và anh Mên cứ đứng lặng đi, và đến lúc ấy tôi mới nhận ra mình đã khóc tự bao giờ.

Đoạn văn tham khảo 2 (đóng vai Mên):

Trời vừa hửng sáng, tôi và em Mon chạy ngược lên đoạn bờ sông để dõi theo bầy chim. Dòng nước dâng lên ngập gần hết dải cát, chỉ còn lại một mảng nhỏ bằng cái mũ. Đúng lúc nước tràn lên phần cuối cùng, những cánh chim bé bỏng đồng loạt bứt khỏi mặt sông bay vút lên trời. Tôi nín thở khi thấy một chú chim non chao đảo rồi sà xuống, nhưng chú đã kịp vẫy cánh bay lên hòa vào đàn. Cả bầy chim cuối cùng đã hạ xuống an toàn bên lùm dứa dại ven sông. Tôi quay sang nhìn em Mon, và nhận ra cả hai anh em đều đã khóc, rồi lại bật cười vì sung sướng.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng