I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Thô-mát L. Phrít-man (sinh năm 1953) là nhà báo người Mỹ, phụ trách chuyên mục các vấn đề quốc tế của báo Niu Oóc Thai-mơ (New York Times), ba lần được trao giải Pu-lít-dơ. Tác phẩm tiêu biểu: Chiếc Lếch-xớt và cây ô-liu (1999), Thế giới phẳng (2005 – 2007), Nóng, Phẳng, Chật (2008).

2. Tác phẩm

• Thể loại: văn bản thông tin.
• Xuất xứ: trích từ cuốn Nóng, Phẳng, Chật (2008); bài nằm trong mục 5 (Sự bất thường của Trái Đất), phần 2 (Tại sao chúng ta lại ở đây).
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “sự bất thường của Trái Đất nữa”): Cần hiểu thế nào về biến đổi khí hậu.
  • Phần 2 (tiếp đến “toàn cầu…”): Biến đổi khí hậu và những tác động của nó.
  • Phần 3 (còn lại): Những báo cáo và con số đầy ám ảnh.

Giải thích nhanh: văn bản thông tin là loại văn bản dùng để cung cấp thông tin về một sự vật, hiện tượng. Ví dụ: văn bản này cung cấp thông tin về hiện tượng biến đổi khí hậu trên Trái Đất.

II. Trước khi đọc

Câu 1: “Thời tiết bây giờ khó lường thật!” — Em có cảm nhận gì về những lo lắng ẩn chứa trong đó?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Câu nói cho thấy sự lo lắng, bất an của con người trước thời tiết ngày càng thất thường: mưa nắng, nóng lạnh không còn theo quy luật như trước.
• Cách 2: Đằng sau câu nói là nỗi xót xa và bất lực của con người trước tình trạng khí hậu đang biến đổi xấu đi, ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.

Câu 2: Em đã biết những thay đổi bất thường nào trong nhịp sinh trưởng, tập tính của một số loài sinh vật? Những thay đổi ấy gợi cho em suy nghĩ gì?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Nhiều loài cây ra hoa, kết trái sai mùa; chim di cư đến và đi sớm hoặc muộn hơn trước. Điều đó khiến em lo lắng vì thiên nhiên đang bị xáo trộn.
• Cách 2: Một số loài vật mất nơi ở, thiếu thức ăn, thay đổi tập tính để thích nghi với thời tiết. Em thấy thương cảm và nhận ra con người cần hành động để bảo vệ chúng.

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi: Những cách gọi tên khác nhau đối với hiện tượng biến đổi khí hậu

“Sự nóng lên của Trái Đất”, “sự bất thường của Trái Đất”, “sự rối loạn khí hậu toàn cầu”.

2. Chú ý: Hiện tượng chứa lời giải thích nhan đề

Hoa thủy tiên vốn nở vào tháng Ba, nhưng năm nay lại nở từ đầu tháng Một — đó chính là “sự bất thường” của thời tiết, và cũng là chi tiết gợi nên nhan đề Thủy tiên tháng Một.

3. Theo dõi: Giải thích về sự xuất hiện đồng thời hai thái cực của thời tiết

Trái Đất nóng lên làm đất bốc hơi nhiều hơn, nên vùng khô càng khô hạn; đồng thời nước bốc hơi nhiều đưa thêm hơi ẩm vào không khí, nên vùng gần mặt nước rộng càng ẩm ướt, mưa nhiều. Vì thế thời tiết tồn tại ở cả hai thái cực: vừa khô hạn hơn, vừa mưa lũ nhiều hơn.

4. Suy luận: Vì sao có thể cho rằng dùng thuật ngữ “sự nóng lên của Trái Đất” là nhầm lẫn?

Vì thuật ngữ này gợi cảm giác về một sự thay đổi đồng nhất, từ từ, chỉ liên quan đến nhiệt độ và như không gây hại. Nhưng thực tế khí hậu biến đổi không đều giữa các vùng, diễn ra nhanh và tác động đến nhiều hiện tượng khác (mưa, độ ẩm, bão, băng, hải lưu…), chủ yếu theo hướng tiêu cực. Tên gọi chính xác hơn là “sự rối loạn khí hậu toàn cầu”.

5. Theo dõi: Cách trình bày đoạn trích dẫn dài lấy từ tài liệu tham khảo

Tác giả dẫn lại nguyên văn báo cáo của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) qua trang CNN.com, liệt kê hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan năm 2007, giúp thông tin thêm khách quan và đáng tin cậy.

6. Liên hệ: Hiện tượng thời tiết cực đoan đang diễn ra thế nào hiện nay?

Em liên hệ thực tế, ví dụ: hạn mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long, bão lũ dồn dập ở miền Trung, những đợt nắng nóng kỷ lục hay mưa lớn gây ngập lụt ở các thành phố.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Hãy chọn trong văn bản một cụm từ có thể khái quát nội dung chính của vấn đề mà tác giả muốn trao đổi.

Có thể chọn một trong các cụm từ: “biến đổi khí hậu”, “sự bất thường của Trái Đất” hoặc “sự rối loạn khí hậu toàn cầu”.

Câu 2: Nhan đề gợi cho em ấn tượng, suy nghĩ gì? Chi tiết hoa thủy tiên nở đầu tháng Một có phải là chi tiết “đắt” không? Vì sao?

• Nhan đề: lạ, ấn tượng, gây tò mò và làm nảy sinh nhiều suy đoán về nội dung; cho thấy sự quan sát tinh tế của tác giả.
• Đây là chi tiết “đắt”, vì:
  • Gợi cho tác giả một nhan đề độc đáo, hấp dẫn.
  • Kết hợp thông tin khoa học với quan sát, trải nghiệm thực tế của tác giả, khiến văn bản thêm sức thuyết phục.
  • Mang tính điển hình, làm nổi bật ý: biến đổi khí hậu đã gây ra những vận động trái quy luật trong đời sống muôn loài.

Câu 3: “Sự bất thường của Trái Đất” được làm sáng tỏ qua những bằng chứng nào? Hãy bổ sung bằng chứng từ trải nghiệm của em.

• Bằng chứng trong văn bản:
  • Thời tiết thay đổi bất thường, nhanh: nóng, hạn hán, tuyết rơi dày, bão lớn, lũ lụt, mưa to, cháy rừng, sinh vật biến mất, thủy tiên nở tháng Một.
  • Thời tiết tồn tại đồng thời ở hai thái cực: nơi nắng hạn gay gắt, nơi mưa bão, lụt lội kinh hoàng.
• Bổ sung (gợi ý): hạn mặn ở miền Tây Nam Bộ, bão lũ liên tiếp ở miền Trung, mùa đông ấm bất thường ở miền Bắc…

Câu 4: Đoạn văn nào thể hiện rõ mối quan hệ nhân quả giữa các sự kiện “biến đổi cực đoan của thời tiết”? Vì sao?

Các đoạn văn ở phần 2 thể hiện rõ nhất. Ở đó, tác giả nối các sự kiện theo quan hệ nguyên nhân – kết quả: nhiệt độ tăng → thay đổi hướng gió, gió mùa; Trái Đất nóng lên → tốc độ bay hơi thay đổi → mưa bão lớn ở nơi này, hạn hán kéo dài ở nơi kia. Có thể nhận ra qua các từ nối như “do đó”, “vì thế”, “đó là lí do…”.

Giải thích nhanh: quan hệ nhân quả là quan hệ nguyên nhân – kết quả: sự kiện này là nguyên nhân dẫn đến sự kiện kia.

Câu 5: Chỉ ra những dấu hiệu cho thấy tác giả đã sử dụng nhiều tài liệu tham khảo.

Tác giả dẫn ý kiến, nguồn của nhiều người và tổ chức:

• Cụm từ “sự bất thường của Trái Đất” của Hân-tơ Lo-vin.
• Ý kiến của Giôn Hô-đơ-rơn về thuật ngữ “sự nóng lên của Trái Đất”.
• Báo cáo của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) qua trang CNN.com (07/8/2007).
• Câu trích từ báo Niu Oóc Thai-mơ (13/6/2008) dẫn lời nhà thủy văn học Giép Doóc.

Giải thích nhanh: tài liệu tham khảo là những tài liệu mà tác giả tìm đọc và khai thác thông tin có liên quan để đưa vào văn bản.

Câu 6: Tác giả đưa vào văn bản những số liệu nào? Việc dẫn số liệu có ý nghĩa gì?

• Một số số liệu: lũ làm sập 23 000 ngôi nhà, ít nhất 62 người thiệt mạng; sóng cao 4,6 m tràn qua 68 hòn đảo của Man-đi-vơ; nhiệt độ xuống –22°C (Ác-hen-ti-na), –18°C (Chi-lê); tuyết dày 25 cm (Nam Phi); mực nước sông cao hơn mặt biển 9,1 m, vượt kỷ lục cũ tới 1,8 m.
• Ý nghĩa: làm tăng tính chính xác, thuyết phục cho vấn đề; cho thấy tác giả cập nhật thông tin từ nhiều nguồn đáng tin cậy; khiến người đọc ám ảnh và nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.

Câu 7: Nêu điều có ý nghĩa nhất mà em thu nhận được sau khi đọc văn bản.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em hiểu đúng hơn về biến đổi khí hậu: đó không chỉ là “sự nóng lên của Trái Đất” mà là “sự rối loạn khí hậu toàn cầu” với nhiều hậu quả nghiêm trọng. Từ đó, em ý thức hơn về trách nhiệm bảo vệ môi trường.
• Cách 2: Em học được cách viết một văn bản thông tin thuyết phục: triển khai theo quan hệ nhân quả, kết hợp số liệu, cước chú và tài liệu tham khảo đáng tin cậy.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) trình bày hiểu biết và suy nghĩ của em về tác động của biến đổi khí hậu ở vùng miền em đang sống.

Đoạn văn tham khảo 1:

Những năm gần đây, biến đổi khí hậu tác động ngày càng rõ tới nơi em sinh sống. Mùa khô nắng nóng kéo dài và gay gắt hơn trước, có những ngày nhiệt độ rất cao khiến việc đi lại, học tập đều mệt mỏi. Ngược lại, mùa mưa lại thường xuất hiện những trận mưa lớn bất ngờ gây ngập đường phố. Tình trạng triều cường dâng cao cũng khiến nhiều khu vực bị ngập úng. Những thay đổi ấy ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống và sức khỏe của người dân. Vì vậy, em nghĩ mỗi người cần chung tay bảo vệ môi trường để giảm bớt những tác động tiêu cực này.

Đoạn văn tham khảo 2:

Biến đổi khí hậu đang để lại nhiều dấu hiệu rõ rệt ngay tại quê hương em. Thời tiết trở nên thất thường: mùa hè nóng hơn, còn mùa đông có khi lạnh bất ngờ hoặc lại ấm áp khác thường. Những cơn bão, lũ lụt và hạn hán xuất hiện ngày càng nhiều với mức độ nặng nề hơn. Nhiều loài cây, con vật cũng thay đổi mùa ra hoa, sinh sản so với trước kia. Điều đó cho thấy biến đổi khí hậu không còn xa lạ mà đang diễn ra quanh ta. Em mong mọi người sẽ trồng thêm cây xanh, tiết kiệm điện nước và hạn chế rác thải để góp phần bảo vệ Trái Đất.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng