I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Y Phương (1948 – 2022), tên thật là Hứa Vĩnh Sước, người dân tộc Tày, quê ở Cao Bằng. Thơ ông thể hiện tâm hồn chân thật, mạnh mẽ, phóng khoáng, mộc mạc, in đậm màu sắc văn hóa vùng đất quê hương. Một số tập thơ tiêu biểu: Nói với con (1980), Người núi Hoa (1982), Tiếng hát tháng Giêng (1986), Đàn then (1996), Vũ khúc Tày (2015).

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: bài thơ sáng tác năm 1980, in trong tập Thơ Việt Nam 1945 – 1985 (NXB Giáo dục, 1987).
• Thể thơ: tự do.
• Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm.
• Đề tài: tình cảm gia đình và tình yêu quê hương.

3. Bố cục (2 phần)

• Phần 1 (từ đầu đến “Ngày đầu tiên đẹp nhất trên đời”): cha nói với con về cội nguồn sinh dưỡng — tình yêu thương của cha mẹ và sự đùm bọc của quê hương.
• Phần 2 (còn lại): cha nói với con về sức sống, truyền thống cao đẹp của “người đồng mình” và niềm mong ước, lời dặn dò dành cho con.

Mạch cảm xúc: đi từ tình cảm gia đình mở rộng ra tình cảm quê hương; từ những kỉ niệm gần gũi nâng lên thành lẽ sống.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: bài thơ là lời người cha nói với con về cội nguồn sinh dưỡng (gia đình, quê hương) và về sức sống bền bỉ, mạnh mẽ, truyền thống cao đẹp của “người đồng mình”; qua đó thể hiện tình cảm gia đình ấm áp, tình yêu quê hương tha thiết và mong con sống xứng đáng, tự hào về quê hương.
• Nghệ thuật: thể thơ tự do; hình ảnh thơ vừa cụ thể vừa giàu sức gợi; cách nói mộc mạc, giàu hình ảnh, đậm bản sắc người miền núi; sử dụng điệp ngữ, so sánh; giọng thơ trìu mến, tha thiết.

II. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1

Nói với con thể hiện tình cảm của người cha đối với con, nhưng qua đó, nhà thơ còn hướng tới những đối tượng nào khác?

Qua bài thơ, ngoài tình cảm dành cho con, nhà thơ còn hướng tới quê hương và “người đồng mình” (những con người quê hương); rộng hơn là gửi gắm tới tất cả người đọc — những ai đồng cảm với tình cảm gia đình, tình yêu quê hương và khát vọng vươn lên trong cuộc sống.

Câu 2

Qua những lời tâm tình, căn dặn, người cha muốn nói với con về những điều gì?

Người cha muốn con:

• Luôn nhớ về tình cảm của cha mẹ, của gia đình mình.
• Luôn yêu mến, tự hào về quê hương, xứ sở.
• Ý thức được những phẩm chất cao quý của “người đồng mình”.
• Sống có cốt cách, có nghị lực để xứng đáng là người con của quê hương.

Câu 3

Người cha đã nhìn nhận như thế nào về mối quan hệ giữa “con” với gia đình, quê hương, xứ sở? Những mối quan hệ ấy có ý nghĩa gì đối với sự trưởng thành của “con”?

• Với gia đình: đó là mối quan hệ tự nhiên, sâu sắc. Con được cha mẹ sinh ra, nuôi dưỡng, nâng đỡ; từng bước đi, tiếng nói, tiếng cười đầu đời của con đều là niềm vui, hạnh phúc của cha mẹ (“Một bước chạm tiếng nói / Hai bước tới tiếng cười”).
• Với quê hương: quê hương không chỉ là nơi con sinh ra, lớn lên mà còn nuôi dưỡng tâm hồn và nghị lực sống cho con (“Rừng cho hoa / Con đường cho những tấm lòng”).
• Ý nghĩa: gia đình và quê hương chính là cội nguồn sinh dưỡng, là “cái nôi” nuôi con khôn lớn cả về thể chất lẫn tâm hồn, giúp con trưởng thành và vững bước vào đời.

Câu 4

Vẻ đẹp tâm hồn và sức sống mãnh liệt, bền bỉ của “người đồng mình” được thể hiện như thế nào trong bài thơ? Nói về “người đồng mình”, người cha muốn nhắn gửi con điều gì?

• Vẻ đẹp và sức sống của “người đồng mình”:
  • Tài hoa, lãng mạn, tâm hồn phong phú: “Đan lờ cài nan hoa / Vách nhà ken câu hát”.
  • Biết lo toan và giàu chí lớn: “Cao đo nỗi buồn / Xa nuôi chí lớn”.
  • Tuy sống vất vả, nghèo khó vẫn thủy chung, gắn bó với quê hương: “Sống trên đá không chê đá gập ghềnh / Sống trong thung không chê thung nghèo đói…”.
  • Mộc mạc, giản dị nhưng giàu lòng tự tôn, có ý chí xây dựng quê hương: “Người đồng mình thô sơ da thịt / Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con”; “tự đục đá kê cao quê hương”.
• Nhắn gửi con: hãy thấu hiểu, yêu thương và tự hào về “người đồng mình”; sống mạnh mẽ, nghĩa tình, có cốt cách, không bao giờ “nhỏ bé”, xứng đáng là người con của quê hương.

Câu 5

Nêu cảm nhận của em về nghệ thuật của bài thơ.

Bài thơ có nhiều nét nghệ thuật đặc sắc:

• Thể thơ tự do, lời thơ như lời nói tự nhiên, tâm tình.
• Dùng nhiều câu có cấu trúc giống nhau (điệp ngữ): “Chân phải bước tới cha / Chân trái bước tới mẹ”; “Người đồng mình yêu lắm con ơi / … thương lắm con ơi”; “Sống trên đá… / Sống trong thung…” → tạo nhịp điệu và nhấn mạnh cảm xúc.
• Hình ảnh thơ cụ thể, giàu sức gợi: “Một bước chạm tiếng nói / Hai bước tới tiếng cười”, “Đan lờ cài nan hoa”, “đục đá kê cao quê hương”.
• Ngôn ngữ mộc mạc, giản dị, đậm bản sắc người miền núi; giọng thơ trìu mến, tha thiết.

→ Những yếu tố đó tạo nên nét riêng của bài thơ, thể hiện chân thực tình cảm cha con và vẻ đẹp văn hóa của người dân tộc miền núi.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng