I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Thanh Hải (1930 – 1980), quê ở Thừa Thiên – Huế. Trong thời kì đất nước bị chia cắt, ông viết nhiều bài thơ thể hiện tình yêu quê hương và khát vọng thống nhất đất nước. Thơ ông được yêu mến nhờ giọng điệu mộc mạc, chân thành, hình thức giản dị, giàu tính dân tộc.

2. Tác phẩm

• Hoàn cảnh sáng tác: tháng 11/1980, khi nhà thơ đang nằm trên giường bệnh, một tháng trước khi qua đời.
• Thể loại: thơ năm chữ. Phương thức biểu đạt: biểu cảm.
• Bố cục (4 phần):
  • Khổ 1: cảm xúc trước mùa xuân thiên nhiên, đất trời.
  • Khổ 2, 3: mùa xuân của đất nước, con người.
  • Khổ 4, 5: suy nghĩ và ước nguyện của nhà thơ.
  • Khổ cuối: lời ngợi ca quê hương, đất nước.

3. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Bài thơ thể hiện vẻ đẹp của mùa xuân thiên nhiên và mùa xuân đất nước; qua đó bày tỏ lẽ sống cao đẹp: khát vọng dâng hiến cuộc đời mình cho đất nước.
• Nghệ thuật: thể thơ năm chữ, gieo vần liền tạo sự liền mạch cảm xúc; ngôn ngữ, hình ảnh giản dị, trong sáng, giàu sức gợi; cảm xúc chân thành, tha thiết.

II. Trước khi đọc

1. Mùa xuân trong cảm nhận của em có gì đáng nhớ?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các ý sau:

• Mùa xuân là mùa đẹp nhất trong năm: cây cối đâm chồi nảy lộc, trăm hoa đua nở.
• Mùa xuân có Tết Nguyên đán, là dịp cả gia đình sum họp, đoàn tụ.
• Mùa xuân đem lại cảm giác tươi vui, ấm áp và tràn đầy hi vọng.

2. Đọc một vài đoạn thơ viết về mùa xuân:

Em có thể đọc các đoạn quen thuộc như: “Ngày xuân con én đưa thoi / … / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa” (Nguyễn Du), hoặc thơ về mùa xuân của Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử,…

III. Trong khi đọc

1. Hình dung: Màu sắc, âm thanh trong khổ thơ đầu

• Màu sắc: xanh của dòng sông, tím biếc của bông hoa.
• Âm thanh: tiếng chim chiền chiện hót vang trời. → Bức tranh mùa xuân tươi sáng, rộn rã, tràn đầy sức sống.

2. Hình dung: Vẻ đẹp mùa xuân qua hình ảnh “lộc”

“Lộc” theo người cầm súng ra trận và theo người ra đồng gieo cấy. Hình ảnh “lộc” gợi sức sống mùa xuân lan tỏa, đồng thời gắn với hai nhiệm vụ: chiến đấu bảo vệ và lao động xây dựng đất nước.

3. Liên tưởng: Hình ảnh con chim, cành hoa, nốt trầm, mùa xuân nho nhỏ

Đều là những hình ảnh nhỏ bé, bình dị, tượng trưng cho ước nguyện được cống hiến phần tốt đẹp của mình cho cuộc đời, cho đất nước.

IV. Sau khi đọc — Trả lời câu hỏi

Câu 1

Trong khổ thơ đầu, nhà thơ miêu tả mùa xuân qua những hình ảnh nào? Những hình ảnh đó gợi cho em cảm nhận gì về mùa xuân?

• Hình ảnh: dòng sông xanh, bông hoa tím biếc, tiếng chim chiền chiện hót vang trời.
• Cảm nhận: một mùa xuân tươi đẹp, rực rỡ, hài hòa về màu sắc và âm thanh, tràn đầy sức sống, mang đậm phong vị xứ Huế.

Câu 2

Cảm xúc của nhà thơ trước vẻ đẹp của mùa xuân được thể hiện như thế nào qua những dòng thơ “Ơi, con chim chiền chiện / Hót chi mà vang trời / Từng giọt long lanh rơi / Tôi đưa tay tôi hứng”?

Nhà thơ bộc lộ cảm xúc say sưa, ngây ngất trước mùa xuân. Tiếng chim như đọng lại thành “giọt long lanh” mà nhà thơ trân trọng “đưa tay hứng”. Qua đó thể hiện thái độ nâng niu, trân trọng vẻ đẹp của mùa xuân.

Gợi ý kiến thức: hình ảnh “giọt long lanh” được cảm nhận bằng nhiều giác quan (nghe – nhìn – chạm), cho thấy cảm xúc dâng trào, thiết tha của nhà thơ.

Câu 3

Hình ảnh người cầm súng, người ra đồng gợi cho em nghĩ đến ai? Vì sao khi nói về mùa xuân của đất nước, nhà thơ lại nhắc đến hai hình ảnh này?

• Gợi nghĩ đến: người chiến sĩ (cầm súng) và người nông dân, người lao động (ra đồng).
• Vì sao: đây là hai lực lượng tiêu biểu, đại diện cho hai nhiệm vụ quan trọng của đất nước lúc bấy giờ là chiến đấu bảo vệ và lao động xây dựng đất nước. Nhắc đến họ là nhắc đến những con người làm nên mùa xuân của đất nước.

Câu 4

Hãy chỉ ra đặc điểm về cách gieo vần và ngắt nhịp trong khổ thơ “Đất nước bốn ngàn năm / Vất vả và gian lao / Đất nước như vì sao / Cứ đi lên phía trước”.

• Gieo vần: vần liền (lao – sao).
• Ngắt nhịp: linh hoạt, chủ yếu nhịp 2/3 và 3/2.

Câu 5

Theo em, vì sao tác giả muốn làm “con chim”, “một cành hoa”, “một nốt trầm”? Liên hệ hoàn cảnh sáng tác, em cảm nhận gì về ước nguyện nhà thơ gửi gắm?

• Tác giả muốn làm con chim, cành hoa, nốt trầm để được cống hiến phần nhỏ bé nhưng tốt đẹp, có ích của mình cho cuộc đời, cho đất nước.
• Liên hệ hoàn cảnh sáng tác: bài thơ viết khi nhà thơ đang nằm trên giường bệnh, gần cuối đời. Trong hoàn cảnh ấy, ông không nghĩ về bản thân mà vẫn khao khát cống hiến. Ước nguyện ấy thật chân thành, khiêm nhường và đáng trân trọng.

Câu 6

Trong phần đầu bài thơ, tác giả xưng “tôi” nhưng sang phần sau lại xưng “ta”. Việc thay đổi cách xưng hô như thế có ý nghĩa gì?

• “Tôi”: thể hiện cảm xúc riêng, rất cá nhân của nhà thơ trước mùa xuân.
• “Ta”: vừa là nhà thơ, vừa là nhiều người, là chung cộng đồng. → Sự chuyển đổi cho thấy ước nguyện cống hiến không chỉ của riêng nhà thơ mà là khát vọng chung của nhiều người, của cả dân tộc.

Câu 7

Em có nhận xét gì về cách dùng từ trong nhan đề Mùa xuân nho nhỏ? Nhan đề đó gợi cho em những cảm xúc, suy nghĩ gì?

• Nhận xét: “Mùa xuân” vốn trừu tượng nhưng được kết hợp với từ “nho nhỏ” (gợi sự cụ thể, nhỏ bé) → một cách dùng từ độc đáo, sáng tạo của Thanh Hải.
• Cảm xúc, suy nghĩ: nhan đề gợi ước nguyện mỗi người hãy là một “mùa xuân nho nhỏ”, đem những gì đẹp đẽ, tinh túy nhất của mình góp vào mùa xuân lớn của đất nước.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nhận về một đoạn thơ mà em yêu thích trong bài thơ Mùa xuân nho nhỏ.

Đoạn văn tham khảo 1 (khổ thơ ước nguyện cống hiến):

Em yêu thích nhất khổ thơ “Một mùa xuân nho nhỏ / Lặng lẽ dâng cho đời / Dù là tuổi hai mươi / Dù là khi tóc bạc”. Hình ảnh “mùa xuân nho nhỏ” cùng từ “lặng lẽ” gợi lên một sự cống hiến âm thầm, khiêm nhường suốt cả cuộc đời. Điệp ngữ “Dù là” vang lên như một lời tự nhủ, một lời thề thiết tha của nhà thơ. Dù ở tuổi hai mươi hay khi tóc bạc, ông vẫn nguyện dâng hiến cho đất nước. Đặt trong hoàn cảnh nhà thơ đang nằm trên giường bệnh, em càng thêm cảm phục lẽ sống cao đẹp ấy. Khổ thơ khiến em trân trọng hơn tấm lòng của Thanh Hải.

Đoạn văn tham khảo 2 (khổ thơ đầu — mùa xuân thiên nhiên):

Em rất thích khổ thơ đầu của bài Mùa xuân nho nhỏ. Chỉ với vài hình ảnh giản dị như dòng sông xanh, bông hoa tím biếc và tiếng chim chiền chiện hót vang trời, nhà thơ đã vẽ nên một bức tranh xuân tươi sáng, rộn rã. Đặc biệt, hình ảnh “Từng giọt long lanh rơi / Tôi đưa tay tôi hứng” cho thấy nhà thơ đang trân trọng đón nhận vẻ đẹp của mùa xuân bằng cả tâm hồn. Mùa xuân xứ Huế hiện lên thật thơ mộng và tràn đầy sức sống. Em cảm nhận được tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống tha thiết của tác giả. Khổ thơ giúp em thêm yêu vẻ đẹp của mùa xuân quê hương.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng