I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Hoàng Tố Nguyên (1929 – 1975), quê ở Gò Công, Tiền Giang (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp). Thơ ông đậm chất Nam Bộ, thể hiện tình yêu và lòng nhớ thương quê hương da diết của một người con Nam Bộ đang sống trên đất Bắc. Một số tập thơ tiêu biểu: Từ nhớ đến thương (1950), Đất nước (1956), Gò Me (1957), Quê chung (1962),…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: trích từ tập thơ Gò Me (1957), in lại trong Từ nhớ đến thương (NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, 1977).
• Thể loại: thơ trữ tình. Phương thức biểu đạt: biểu cảm kết hợp miêu tả.
• Đề tài: quê hương, miền đất Nam Bộ.

3. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Bài thơ thể hiện vẻ đẹp nên thơ của thiên nhiên và con người Gò Me; qua đó bộc lộ tình yêu, nỗi nhớ da diết và niềm tự hào của tác giả đối với quê hương.
• Nghệ thuật: thể thơ trữ tình; hình ảnh, ngôn ngữ giàu sức gợi, đậm màu sắc Nam Bộ; kết hợp miêu tả với biểu cảm; vận dụng câu hò dân gian.

II. Trước khi đọc

1. Em biết những bài thơ nào viết về miền đất Nam Bộ?

Một số bài thơ viết về Nam Bộ: Cửu Long Giang ta ơi (Nguyên Hồng), Vàm Cỏ Đông (Hoài Vũ), Gửi Nam Bộ mến yêu (Xuân Diệu)… Em chọn một đoạn yêu thích để đọc trước lớp.

2. Chia sẻ những điều em biết về vẻ đẹp của miền đất này:

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các ý sau:

• Nam Bộ là vùng châu thổ trù phú, sông ngòi chằng chịt, nhiều cửa sông đổ ra biển, cây trái xanh tốt quanh năm.
• Nam Bộ có nền văn hóa phong phú, độc đáo với những điệu hò, câu vọng cổ đặc trưng.
• Người dân Nam Bộ chất phác, hào phóng, hiếu khách, trọng nghĩa tình và yêu nước nồng nàn.

III. Trong khi đọc

1. Hình dung: Ánh sáng, âm thanh và không gian miền quê Gò Me

• Ánh sáng: đốm hải đăng tắt, lóe; nắng chói rực mặt trời; ánh trăng soi mặt ao làng.
• Âm thanh: tiếng nhạc ngựa leng keng ngược lên chợ Gò.
• Không gian: mênh mông, thoáng đãng với biển, con đê cát đỏ, ruộng đồng, ao làng. → Gò Me hiện lên thoáng đãng, tươi sáng và tràn đầy sức sống.

2. Hình dung: Những chi tiết miêu tả các cô gái Gò Me

Má núng đồng tiền duyên dáng; cần mẫn “nọc cấy, tay tròn, nghiêng nón làm duyên”; véo von điệu hát cổ truyền. → Các cô gái Gò Me hồn nhiên, duyên dáng, chăm chỉ và yêu đời.

3. Hình dung: Những chi tiết miêu tả thiên nhiên Gò Me

Nằm dưới hàng me nghe tre thổi sáo; bướm, chim bay lượn; me non cong vắt như lưỡi liềm, lá xanh như dải lụa mềm; chim cu gáy giữa trưa, gió xao xuyến bờ tre. → Thiên nhiên Gò Me trong mát, bình yên, nên thơ và sinh động.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1

Qua nỗi nhớ của nhà thơ – một người con phải sống xa quê – cảnh sắc Gò Me hiện lên như thế nào?

Cảnh sắc Gò Me hiện lên vừa bình dị, thân thuộc, vừa sinh động, nên thơ:

• Không gian: rộng lớn, thoáng đãng (con đê cát đỏ, ruộng đồng bốn mùa gió mát, ao làng trăng tắm mây bơi).
• Ánh sáng: phong phú theo từng thời điểm (đốm hải đăng lóe sáng ban đêm, nắng chói rực ban ngày, ánh trăng lung linh ban khuya).
• Âm thanh: sống động (nhạc ngựa leng keng, vườn mía lao xao, tiếng chim cu gáy).
• Cảnh vật: trong mát, hiền hòa (hàng me, lá xanh như dải lụa mềm, gió xao xuyến bờ tre).

→ Gò Me hiện lên như một bức tranh quê tươi đẹp, đầy màu sắc, âm thanh và tràn đầy sức sống.

Câu 2

Hình ảnh người dân Gò Me được tác giả khắc họa qua những chi tiết nào? Những chi tiết đó gợi cho em cảm nhận gì về con người nơi đây?

• Các chi tiết: “Những chị, những em má núng đồng tiền / Nọc cấy, tay tròn, nghiêng nón làm duyên / Véo von điệu hát cổ truyền”; “Chị tôi má đỏ, thẹn thò / Giã me bên trã canh chua ngọt ngào”.
• Cảm nhận: con người Gò Me hiện lên chân chất, khỏe khoắn, duyên dáng, yêu đời, chăm chỉ lao động và gắn bó với quê hương.

Câu 3

Nhớ đến Gò Me, tác giả nhớ da diết điệu hò quê hương. Việc nhà thơ hai lần dẫn lại câu hò gợi cho em suy nghĩ gì?

Việc hai lần dẫn lại câu hò “Hò… ơ… Trai Biên Hòa lụy gái Gò Me / Không vì sắc lịch, mà chỉ vì mê giọng hò…” thể hiện tình yêu và nỗi nhớ da diết của nhà thơ với quê hương, với những sinh hoạt văn hóa truyền thống nơi đây. Chính điệu hò đã làm nên vẻ đẹp, bản sắc của vùng đất Gò Me, nên người đi xa khi nhớ quê thường nhớ về những câu hò thân thương.

Câu 4

Bài thơ Gò Me có nhiều hình ảnh sinh động, giàu sức gợi. Em thích những hình ảnh nào? Vì sao?

Câu hỏi mở, em có thể tham khảo một trong các cách sau.

• Cách 1: Em thích hình ảnh thiên nhiên như “Ao làng trăng tắm, mây bơi” và “Lá xanh như dải lụa mềm lửng lơ”. Vì những hình ảnh ấy gợi vẻ đẹp trong mát, hiền hòa, nên thơ của làng quê Gò Me.
• Cách 2: Em thích hình ảnh con người: các cô gái “má núng đồng tiền”, “nghiêng nón làm duyên”. Vì hình ảnh ấy gợi vẻ đẹp duyên dáng, hồn nhiên, yêu đời của người dân nơi đây.
• Cách 3: Em thích hình ảnh tuổi thơ “Cắt cỏ, chăn bò / Gối đầu lên áo / Nằm dưới hàng me, nghe tre thổi sáo”. Vì nó gợi một tuổi thơ bình dị, êm đềm và thân thương ở miền quê.

Câu 5

Nêu cảm nhận của em về tình cảm của tác giả đối với quê hương, đất nước được thể hiện trong bài thơ.

Bài thơ thể hiện tình cảm yêu mến, gắn bó và tự hào sâu sắc của tác giả dành cho quê hương Gò Me. Tình yêu ấy lớn dần qua năm tháng, từ thuở ấu thơ đến khi trưởng thành, thể hiện qua sự gắn bó với cảnh vật, con người và nỗi nhớ da diết khi phải sống xa quê. Qua đó, ta cũng cảm nhận được niềm tự hào của nhà thơ về vẻ đẹp thiên nhiên, con người và văn hóa của quê hương.

Câu 6

Nhà thơ lấy tên một vùng đất làm nhan đề bài thơ. Hãy kể tên một số tác phẩm mà em đã học, đã đọc cũng có cách đặt nhan đề tương tự.

Một số tác phẩm đặt nhan đề bằng tên một vùng đất: Cô Tô (Nguyễn Tuân), Việt Bắc (Tố Hữu), Cửu Long Giang ta ơi (Nguyên Hồng), Đất Cà Mau (Mai Văn Tạo),…

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nhận của em về đoạn thơ từ Ôi, thuở ấu thơ đến Lá xanh như dải lụa mềm lửng lơ.

Đoạn văn tham khảo 1:

Đoạn thơ từ “Ôi, thuở ấu thơ” đến “Lá xanh như dải lụa mềm lửng lơ” đã đưa em trở về một tuổi thơ êm đềm, bình dị nơi làng quê. Tác giả nhớ những ngày cắt cỏ, chăn bò, gối đầu lên áo nằm dưới hàng me nghe tre thổi sáo. Những hình ảnh ấy thật gần gũi, thân thương với trẻ em nông thôn. Đặc biệt, hình ảnh so sánh “Me non cong vắt lưỡi liềm / Lá xanh như dải lụa mềm lửng lơ” gợi vẻ đẹp mềm mại, nên thơ của thiên nhiên Gò Me. Đoạn thơ tuy giản dị về ý tứ nhưng chan chứa tình yêu và nỗi nhớ quê hương. Em cảm nhận được tâm hồn gắn bó tha thiết của nhà thơ với mảnh đất quê mình.

Đoạn văn tham khảo 2:

Em rất xúc động khi đọc đoạn thơ tả tuổi thơ của tác giả ở Gò Me. Tiếng gọi “Ôi, thuở ấu thơ” vang lên như một nỗi nhớ trào dâng về những ngày tháng hồn nhiên. Đó là một tuổi thơ chan hòa cùng thiên nhiên: cắt cỏ, chăn bò, nằm dưới hàng me nghe tre thổi sáo, lòng thả theo cánh bướm, cánh chim. Hình ảnh “Lá xanh như dải lụa mềm lửng lơ” khiến khung cảnh trở nên dịu dàng, thơ mộng. Qua đó, em thấy được tình yêu quê hương sâu nặng của nhà thơ. Đoạn thơ cũng khơi gợi trong em niềm yêu mến và tự hào về miền quê thân thuộc của chính mình.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng