I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Giuyn Véc-nơ (1828 – 1905) là nhà văn người Pháp, được xem là “cha đẻ” của thể loại truyện khoa học viễn tưởng và được coi như “nhà tiên tri khoa học” vì đã viết về tàu ngầm, máy bay, tàu vũ trụ trước khi con người chế tạo ra chúng. Tác phẩm tiêu biểu: Hành trình vào Tâm Trái Đất (1864), Từ Trái Đất tới Mặt Trăng (1865), Hai vạn dặm dưới biển (hoàn thành năm 1868), Vòng quanh thế giới trong 80 ngày (1873),…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: trích chương 6 và 7 tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới biển.
• Đề tài: phát kiến, khám phá khoa học – công nghệ trong tương lai (chinh phục đại dương).
• Thể loại: truyện khoa học viễn tưởng.
• Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm.
• Nhân vật: giáo sư Pi-e A-rôn-nác (người kể chuyện), Công-xây và Nét Len.
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất (giáo sư A-rôn-nác xưng “tôi”).

Giải thích nhanh: truyện khoa học viễn tưởng là loại truyện viết về thế giới tương lai dựa trên sự phát triển của khoa học, thường li kì nhưng vẫn có “cái lõi sự thực”. Ví dụ: hình ảnh chiếc tàu ngầm chạy bằng điện trong bài là tưởng tượng, nhưng dựa trên những nguyên lí khoa học có thật của thời đó.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu đến “nhưng nó vẫn phớt lờ”): cuộc rượt đuổi “con cá” của chiếc tàu chiến.
• Phần 2 (tiếp đến “khi rơi xuống nước”): cuộc đọ sức giữa tàu chiến và “con cá”.
• Phần 3 (còn lại): phát hiện sự thật về “con cá” — chính là một chiếc tàu ngầm.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: kể về cuộc chạm trán, rượt đuổi và phát hiện sự thật về “con cá thiết kình” — thực ra là chiếc tàu ngầm do con người tạo ra; qua đó ca ngợi khát vọng khám phá, chinh phục đại dương và những điều bí ẩn.
• Nghệ thuật: so sánh, nhân hóa sinh động; ngôi kể thứ nhất; miêu tả tâm lí nhân vật; tình huống li kì, bất ngờ; lối viết lô-gíc đặc trưng của truyện khoa học viễn tưởng.

II. Trước khi đọc

Câu 1. Nếu là một nhà phát minh, em muốn chế tạo sản phẩm khoa học gì cho tương lai?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau:

• Cách 1: Em muốn chế tạo một chiếc ô khóa thông minh kết nối với điện thoại, giúp khóa và mở cửa từ xa để bảo vệ ngôi nhà an toàn hơn.
• Cách 2: Em muốn chế tạo một loại robot làm việc nhà, giúp con người dọn dẹp, nấu ăn và chăm sóc người già, trẻ nhỏ.
• Cách 3: Em muốn chế tạo một thiết bị lọc và biến nước biển thành nước ngọt, giúp giải quyết tình trạng thiếu nước sạch.

Câu 2. Các nhà khoa học nhận định rằng sự sống đầu tiên trên Trái Đất nảy sinh từ đại dương. Nhận định đó gợi cho em những suy nghĩ gì?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau:

• Cách 1: Nhận định đó cho thấy đại dương chính là khởi nguồn của sự sống, vì vậy em thấy biển cả thật kì diệu và càng muốn tìm hiểu, khám phá nó.
• Cách 2: Nhận định đó khiến em hiểu rằng đại dương rất quan trọng đối với sự sống, nên con người cần trân trọng và bảo vệ môi trường biển.

III. Trong khi đọc

1. Suy đoán: Con cá thiết kình này có gì khác thường?

Con vật phát ra ánh điện sáng chói, đến khi trời hửng sáng thì ánh điện mới phụt tắt — điều bất thường vì không loài cá nào có thể tự phát điện như vậy.

2. Theo dõi: Chi tiết miêu tả sự xuất hiện của con cá

Một vật dài màu đen nổi lên khỏi mặt nước khoảng một mét; đuôi quẫy mạnh làm nước biển sủi bọt; lượn hình vòng cung để lại vệt sáng lấp lánh; dài không quá tám mươi mét, cân đối lạ lùng; hai lỗ mũi vọt lên hai cột nước cao tới bốn mươi mét.

3. Theo dõi: Cuộc đuổi bắt con cá của chiếc tàu chiến

Tàu Lin-côn lao thẳng về phía con cá nhưng nó đủng đỉnh tránh ra; tàu đạt tốc độ 18,5 hải lí/giờ mà con cá vẫn bơi ngang bằng; suốt một giờ, tàu chiến không tiến gần thêm được, khiến thủy thủ tức giận.

4. Dự đoán: Mũi lao đã đâm trúng vật gì?

Mũi lao đâm trúng một vật bằng kim loại, phát ra tiếng kêu lanh lảnh như tiếng kim loại chạm nhau.

5. Hình dung: Hình dáng bên ngoài của chiếc tàu ngầm

Thân rắn như đá, không mềm như cá voi; lưng đen bóng, nhẵn thín, phẳng lì, không có vảy; gõ xuống kêu boong boong; được ghép lại bằng thép lá.

6. Đối chiếu: Điều em dự đoán ở phần (2) có phù hợp với khám phá của các nhân vật không?

Tùy theo dự đoán của em:

• Nếu em đoán “con cá” là một sinh vật kì lạ: điều khám phá không đúng dự đoán, vì đó hóa ra là một chiếc tàu ngầm do con người tạo ra.
• Nếu em đoán “con cá” là một vật do con người chế tạo: điều khám phá đúng dự đoán, vì đó chính là một chiếc tàu ngầm bọc thép.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1

Đọc phần (1) và nêu những chi tiết miêu tả hình dáng lạ lùng của con cá thiết kình.

Con cá phát ra ánh điện; dài không quá tám mươi mét; đuôi quẫy sóng mạnh chưa từng thấy; lượn hình vòng cung để lại vệt sáng lấp lánh; thân hình cân đối lạ lùng cả ba chiều; khi thở, hai lỗ mũi vọt lên hai cột nước cao tới bốn mươi mét.

Câu 2

Cuộc chạm trán dẫn ba nhân vật vào cuộc phiêu lưu trong không gian nào? Không gian ấy quen thuộc hay xa lạ với họ?

Cuộc phiêu lưu diễn ra trên mặt đại dương, rồi đưa họ lên “lưng con cá” và vào bên trong chiếc tàu ngầm. Không gian chiếc tàu ngầm tối tân, điều khiển hoàn toàn bằng điện là hoàn toàn xa lạ và khiến họ kinh ngạc, vì thời bấy giờ điện chưa phải là nguồn năng lượng chủ yếu.

Câu 3

Nhan đề Hai vạn dặm dưới biển thể hiện ước mơ gì của Giuyn Véc-nơ và những người cùng thời? Ước mơ ấy ngày nay đã được hiện thực hóa như thế nào?

• Ước mơ: khám phá, chinh phục đại dương — nơi còn nhiều bí ẩn dưới đáy biển sâu.
• Ngày nay: ước mơ ấy đã thành hiện thực — con người chế tạo được tàu ngầm, lặn sâu xuống biển và có nhiều hiểu biết về đại dương.

Câu 4

Theo em, nhà văn đã sáng tạo ra hình ảnh chiếc tàu ngầm dựa trên cơ sở hiện thực nào?

Khi tác phẩm ra đời, tàu ngầm mới đang được thử nghiệm ở mức sơ khai. Dựa trên những thành tựu, nguyên lí khoa học có thật của thời đó (tức “cái lõi sự thực”), nhà văn đã tưởng tượng và sáng tạo nên hình ảnh chiếc tàu ngầm hiện đại chạy bằng điện.

Câu 5

Nêu tác dụng của việc nhà văn để một nhà khoa học vào vai người kể chuyện ngôi thứ nhất.

• Kể từ góc nhìn người trong cuộc nên câu chuyện chân thật hơn; người đọc cùng tò mò, khám phá và bất ngờ như nhân vật.
• Người kể là nhà khoa học nên những phán đoán, suy luận trong truyện lô-gíc, có cơ sở khoa học, điềm tĩnh và đáng tin, dễ thuyết phục người đọc.

Câu 6

Liệt kê những câu văn thể hiện tư duy lô-gíc đặc trưng của truyện khoa học viễn tưởng trong đoạn giáo sư phán đoán về chiếc tàu ngầm.

• “Nhưng nếu đó là cái mai bằng xương của loài động vật thời cổ đại thì sao? Nếu vậy thì tôi phải xếp quái vật này vào loại bò sát như rùa hay cá sấu.”
• “Cái lưng đen bóng… nhẵn thín, phẳng lì chứ không có vảy. Gõ xuống, nó kêu boong boong… lại được ghép lại bằng thép lá.”
• “Muốn đạt tốc độ đó cần có máy móc, muốn điều khiển máy móc, phải có thợ. Từ đó tôi kết luận rằng… chúng ta đã thoát chết!”

Câu 7

Đề tài của tác phẩm Hai vạn dặm dưới biển là gì? Hiện nay đề tài đó còn được quan tâm đặc biệt không? Vì sao?

• Đề tài: phát kiến khoa học – công nghệ trong tương lai (chinh phục đại dương).
• Hiện nay vẫn được quan tâm: tàu ngầm không còn xa lạ, nhưng việc nghiên cứu, hiện đại hóa tàu ngầm và khám phá đại dương vẫn là mối quan tâm hàng đầu, bởi con người luôn khao khát khám phá những điều bí ẩn.

Câu 8

Theo em, con người cần làm gì để vừa chinh phục đại dương vừa không làm ảnh hưởng đến môi trường biển?

Con người cần có ý thức bảo vệ môi trường biển: không xả rác và chất thải chưa qua xử lí xuống biển; không làm hại các sinh vật biển khi khám phá; khai thác, đánh bắt hợp lí. Ý thức của con người chính là điều quan trọng nhất.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể tiếp (theo tưởng tượng của em) về sự kiện diễn ra sau khi nhân vật “tôi”, Công-xây và Nét Len bị kéo vào bên trong con tàu ngầm.

Đoạn văn tham khảo 1:

Vừa bị kéo vào trong, tôi, Công-xây và Nét Len choáng ngợp trước một không gian khác hẳn vẻ ngoài đen đúa của con tàu. Bên trong sáng trưng ánh điện, mọi thứ đều gọn gàng, hiện đại đến khó tin. Tám người lực lưỡng dẫn chúng tôi qua một hành lang dài rồi dừng trước một căn phòng rộng. Tại đó, một người đàn ông dáng vẻ uy nghi bước ra – chính là thuyền trưởng của con tàu. Ông lặng lẽ quan sát chúng tôi hồi lâu rồi cất tiếng chào bằng giọng trầm ấm. Tôi hiểu rằng một cuộc phiêu lưu kì lạ dưới lòng đại dương sắp bắt đầu.

Đoạn văn tham khảo 2:

Sau khi bị kéo vào trong, ba chúng tôi được đưa tới một căn phòng kín, cánh cửa đóng chặt phía sau. Nét Len vẫn càu nhàu, còn Công-xây thì lo lắng nhìn quanh. Bỗng đèn bật sáng, để lộ những ô cửa kính lớn nhìn thẳng ra lòng biển. Trước mắt chúng tôi, từng đàn cá đủ màu sắc bơi lượn giữa làn nước xanh thẳm, đẹp như một giấc mơ. Tôi quên cả sợ hãi, say sưa ngắm nhìn thế giới kì diệu dưới đáy đại dương. Hóa ra con tàu mà chúng tôi từng tưởng là quái vật lại đang mở ra một hành trình khám phá tuyệt vời.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng