I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Phạm Thùy Dung là cây bút có bài viết xuất hiện đều đặn trên tạp chí Di sản (Heritage) của Hãng Hàng không Quốc gia Việt Nam (Vietnam Airlines). Các bài viết của chị đem đến cho người đọc nhiều thông tin thú vị về cuộc sống muôn màu trên mọi miền Tổ quốc.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: trích từ tạp chí Di sản (Heritage), tháng 12/2019.
• Thể loại: văn bản thông tin (giới thiệu một quy tắc, luật lệ trong hoạt động).
• Phương thức biểu đạt: thuyết minh.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “độc đáo, thú vị”): Giới thiệu về dân tộc và lễ rửa làng của người Lô Lô.
  • Phần 2 (tiếp đến “làm mất thiêng”): Nét đặc sắc trong lễ rửa làng.
  • Phần 3 (còn lại): Ý nghĩa của phong tục.

Giải thích nhanh: văn bản giới thiệu một quy tắc hoặc luật lệ trong hoạt động là văn bản thuyết minh trình bày chi tiết cách tổ chức, cách thực hiện một hoạt động. Ví dụ: bài này giới thiệu các nghi thức, luật lệ trong lễ rửa làng của người Lô Lô.

3. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: cung cấp thông tin đầy đủ, rõ ràng về phong tục rửa làng của người Lô Lô, qua đó cho thấy nét đẹp văn hóa và tinh thần của người dân nơi đây.
• Nghệ thuật: lời văn nhẹ nhàng, giàu hình ảnh; câu văn ngắn gọn, giản dị nhưng giàu sức gợi; kết hợp tranh ảnh minh họa (phương tiện phi ngôn ngữ).

II. Trước khi đọc

Câu 1: Hãy kể ngắn gọn một phong tục thể hiện nếp sống gắn bó với thiên nhiên của người Việt Nam (xưa hoặc nay) mà em được biết.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Lễ cúng cơm mới (mừng lúa mới) của nhiều dân tộc, được tổ chức sau khi thu hoạch để tạ ơn trời đất, thần linh đã cho một mùa màng bội thu.
• Cách 2: Lễ cầu mưa của một số dân tộc, được tổ chức khi hạn hán để cầu mong mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi.

Câu 2: Em đã từng nghe giới thiệu về quy tắc hoặc luật lệ của một trò chơi hay hoạt động nào đó. Hãy nêu một vài ấn tượng của em xung quanh việc giới thiệu này.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Khi nghe giới thiệu luật chơi kéo co, em thấy hào hứng vì hiểu rõ cách chơi, từ đó tham gia trò chơi dễ dàng và vui hơn.
• Cách 2: Việc giới thiệu quy tắc của một lễ hội giúp em hiểu thêm về nét đẹp văn hóa, mở rộng hiểu biết và thêm yêu các phong tục truyền thống.

III. Trong khi đọc

1. Liên hệ: Thời điểm thường được chọn để tổ chức lễ hội trên mọi miền đất nước

Lễ hội thường được tổ chức vào dịp đầu xuân (sau Tết) hoặc lúc nông nhàn, khi mùa vụ đã xong xuôi.

2. Chú ý: Cách dẫn dắt người đọc vào thông tin chính của văn bản

Tác giả kể về một số ngày lễ tiêu biểu của người Lô Lô (lễ nhảy cây, lễ cầu mưa, lễ thờ thần đá) rồi dẫn đến lễ rửa làng — cách dẫn dắt tự nhiên, cụ thể, dễ hiểu.

3. Theo dõi: Thời điểm diễn ra lễ rửa làng và những việc cần chuẩn bị

Lễ diễn ra 3 năm một lần, vào tháng 5 hoặc tháng 6 âm lịch. Người dân chọn ngày tổ chức, mời thầy cúng, phân công sắm đồ lễ; tối hôm trước, thầy cúng làm lễ xin tổ tiên (đặt giấy trúc và chén nước) — nếu nước không thấm hoặc đổ ra ngoài thì lễ đã linh nghiệm.

4. Theo dõi: Sự miêu tả chi tiết các món đồ lễ

Đồ lễ gồm hai con dê, một con gà trống trắng, rượu ngô, hạt ngô, cỏ, kiếm gỗ, kiếm sắt, ba cành lau, ba cành đào, ba cành mận, miếng vải đỏ, đôi sừng trâu và cây tre to (đục miệng, đổ đất, cắm hình nhân và hương, giả làm con ngựa).

5. Theo dõi: Các bên tham dự lễ phải làm gì khi đoàn hành lễ đi quanh làng bản?

Đoàn hành lễ đi đến từng nhà; tới nhà nào, gia chủ phải chuẩn bị sẵn hình nhân cùng hai bó củi và hai bó cỏ để “bồi dưỡng” công xua đuổi tà ma cho thầy cúng, với thái độ cung kính, thành khẩn.

6. Theo dõi: Tác động tinh thần tích cực của lễ rửa làng

Sau lễ, mọi người thấy nhẹ nhõm và tin tưởng vào một tương lai tươi sáng; tin rằng làng bản từ nay sẽ phong quang, sạch sẽ, mọi việc thuận lợi, may mắn.

7. Chú ý: Những quy định nghiêm ngặt về hoạt động sau ngày lễ chính

Sau lễ cúng, phải 9 ngày sau người lạ mới được bước vào làng; nếu chẳng may có người lạ vào, người đó phải sửa soạn lễ vật để cúng lại, bù vào lễ cúng đã bị làm mất thiêng.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Nêu những thông tin chính về lễ rửa làng mà em tiếp nhận được từ văn bản (thời điểm; sự chuẩn bị và diễn biến; ý nghĩa).

• Thời điểm: sau mùa vụ; 3 năm một lần, vào tháng 5 hoặc tháng 6 âm lịch.
• Sự chuẩn bị: chọn ngày tổ chức, mời thầy cúng, sắm đồ lễ; tối hôm trước, thầy cúng làm lễ xin tổ tiên đồng ý (giấy trúc, chén nước → linh nghiệm).
• Diễn biến: đoàn cúng (một thầy cúng chính, một thầy cúng phụ và một số nam giới) đi khắp làng, gõ chiêng trống xua tà khí, mang theo nhiều đồ lễ và vào từng nhà; sau phần lễ, mọi người ăn tiệc, vui chơi.
• Ý nghĩa: dân làng thấy nhẹ nhõm, tin vào tương lai tươi sáng; lễ được coi là tín ngưỡng dân gian, nét đẹp truyền thống làm giàu thêm bản sắc dân tộc.

Câu 2: Theo em, mục đích của tác giả khi viết văn bản này là gì? Tác giả đã thực hiện mục đích đó như thế nào?

• Mục đích: giới thiệu với người đọc về một lễ tục lạ mà giàu ý nghĩa của người Lô Lô, qua đó khẳng định đây là một giá trị văn hóa đáng quý, cần được gìn giữ và phát huy.
• Cách thực hiện: tác giả trần thuật tỉ mỉ từng nghi thức, hành động trong lễ; nhấn mạnh những điểm lạ về lễ vật và cách tiến hành; kết hợp ảnh minh họa, khiến văn bản sống động như một cuốn phim, giúp người đọc hình dung rõ những gì diễn ra.

Câu 3: Hoạt động nào trong lễ rửa làng phải thực hiện theo luật lệ, hoạt động nào nằm ngoài luật lệ?

• Hoạt động theo luật lệ: chọn ngày tổ chức; sắm đồ lễ; mời thầy cúng làm lễ xin tổ tiên; đoàn cúng diễu hành quanh làng với các đồ lễ; các gia đình tiếp đón đoàn (chuẩn bị hình nhân, củi, cỏ); không để người lạ vào làng trong 9 ngày sau lễ.
• Hoạt động nằm ngoài luật lệ (tự do): các cô gái mặc váy áo đẹp, túm tụm nói cười; các chàng trai chúc nhau chén rượu; mọi người ăn tiệc, uống rượu mừng, vui chơi.

Câu 4: Tính cộng đồng của các hoạt động trong ngày lễ được tô đậm qua những thông tin cụ thể nào?

• Người Lô Lô ngồi lại cùng nhau chọn ngày tổ chức, thống nhất việc mời thầy cúng và phân công sắm đồ lễ.
• Đoàn người cùng nhau đi khắp các nhà, suốt các hang cùng ngõ hẻm trong làng, vừa đi vừa gõ chiêng trống.
• Mọi người hoan hỉ ăn tiệc, uống rượu mừng rồi mới ai về nhà nấy, bắt đầu ba năm yên ổn làm ăn.

Câu 5: Qua văn bản, em rút ra kinh nghiệm gì về cách tạo lập văn bản giới thiệu một quy tắc hoặc luật lệ của trò chơi hay hoạt động?

• Bố cục: cần nêu được thời gian diễn ra, sự chuẩn bị, diễn biến và ý nghĩa của hoạt động.
• Cách trình bày: miêu tả cụ thể, chi tiết các thông tin để người đọc dễ hình dung về hoạt động.
• Phương tiện hỗ trợ: có thể dùng thêm tranh ảnh (phương tiện phi ngôn ngữ) để tăng sức hấp dẫn.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nhận của em về những giá trị sống được bộc lộ qua lễ rửa làng của người Lô Lô.

Đoạn văn tham khảo 1:

Lễ rửa làng của người Lô Lô đã bộc lộ nhiều giá trị sống tốt đẹp. Trước hết, đó là khát vọng về một cuộc sống trong sạch, ấm no và may mắn của người dân. Lễ tục còn thể hiện tinh thần gắn bó cộng đồng, khi mọi người cùng nhau chuẩn bị và tham gia ngày lễ. Qua đó, em cũng thấy được sự trân trọng của người Lô Lô đối với thiên nhiên và nguồn cội. Đây thực sự là một nét đẹp văn hóa đáng quý cần được gìn giữ. Em mong những phong tục giàu ý nghĩa như thế sẽ mãi được lưu truyền.

Đoạn văn tham khảo 2:

Đọc văn bản, em cảm nhận được những giá trị sống sâu sắc ẩn sau lễ rửa làng của người Lô Lô. Đó là ước vọng về sự bình an, tốt lành và một tương lai tươi sáng cho cả bản làng. Lễ tục gắn kết mọi người lại với nhau, từ già đến trẻ, cùng chung niềm vui và hy vọng. Cách người Lô Lô “làm sạch” không gian sống cũng cho thấy lối sống hài hòa và biết ơn thiên nhiên. Những giá trị ấy khiến em thêm yêu mến, tự hào về sự phong phú trong văn hóa của các dân tộc Việt Nam. Em nghĩ mỗi chúng ta cần biết trân trọng và giữ gìn những nét đẹp truyền thống đó.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng