I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Bồ Tùng Linh (1640 – 1715) là nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc thời nhà Thanh. Ông để lại một khối lượng lớn tác phẩm thuộc nhiều thể loại, trong đó tiêu biểu nhất là Liêu Trai chí dị.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Dế chọi được trích từ tập Liêu Trai chí dị – tập sách gồm gần 500 truyện, khai thác cốt truyện từ truyện dân gian và từ những truyện kì lạ, hoang đường của một số tác giả thời trước. Bồ Tùng Linh đã mượn chuyện thần tiên, ma quái, loài vật để phê phán mạnh mẽ nền chính trị và những thói hư tật xấu của xã hội Trung Quốc thời bấy giờ.
• Thể loại: truyện truyền kì.
• Phương thức biểu đạt chính: tự sự.
• Ngôi kể: ngôi thứ ba.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “chỉ nghĩ tới việc tự tử”): hoàn cảnh khốn cùng của Thành khi phải đi tìm dế chọi nộp quan.
  • Phần 2 (tiếp đến “chờ tới kì hạn nộp quan”): nhờ bà đồng gù chỉ dẫn, Thành bắt được con dế quý.
  • Phần 3 (còn lại): con Thành làm chết dế quý rồi hoá thành dế kì lạ, nhà Thành được trọng thưởng, giàu sang phú quý.

II. Trước khi đọc

Câu 1: Em đã chơi hay quan sát trò chọi dế bao giờ chưa? Em hiểu gì về trò chơi này?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em đã từng nghe nói đến trò chọi dế qua sách báo, phim ảnh. Đây là trò chơi dân gian khá phổ biến ngày xưa: người ta bắt những con dế đực khoẻ mạnh, nuôi dưỡng kĩ lưỡng rồi cho hai con dế vào một chiếc lồng để chúng đánh nhau, con nào thắng là dế hay.
• Cách 2: Em chưa từng chơi nhưng đã từng quan sát trò chọi dế ở quê. Trò này thường được trẻ em yêu thích vì hấp dẫn, ly kỳ. Tuy nhiên, đây cũng có thể là một thú vui khiến con người mải mê, sao nhãng công việc.

Câu 2: Em suy nghĩ thế nào về hậu quả của việc một ông vua lại mê chơi trò chọi dế?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Một ông vua mê chơi trò chọi dế có thể gây ra nhiều hậu quả tiêu cực: bỏ bê triều chính, không lo việc nước; quan lại bên dưới sẽ tìm mọi cách lấy lòng vua bằng cách dâng nộp dế, từ đó sách nhiễu, ép buộc dân chúng, khiến dân khốn khổ, đất nước suy yếu.
• Cách 2: Việc vua mê thú vui nhỏ nhặt như chọi dế là biểu hiện của một ông vua vô trách nhiệm. Hậu quả là dân lành phải gánh chịu: mất tiền của, sức lực, thậm chí gia đình tan nát chỉ vì một con dế. Đó cũng là dấu hiệu của một triều đại suy đồi.

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi: Thời gian, không gian và sự việc liên quan đến nhan đề của truyện

• Thời gian: đời Tuyên Đức nhà Minh.
• Không gian: trong cung vua; huyện Hoa Âm, tỉnh Thiểm Tây.
• Sự việc liên quan đến nhan đề: trong cung rất chuộng trò chọi dế, hằng năm bắt dân gian dâng nộp; quan lại nhân đó sách nhiễu dân, mỗi con dế nộp lên “đủ làm mấy nhà khuynh gia bại sản”.

2. Theo dõi: Hoàn cảnh của nhân vật chính trong truyện

• Thành đã dự khoa Đồng tử nhưng lâu không thi đỗ, tính chất phác.
• Bị bọn lí dịch gian giảo ép làm chức lí chính, chối từ không được.
• Chưa đầy một năm, gia sản cạn kiệt.
• Đến kì nộp dế, Thành không dám sách nhiễu dân nhưng không có gì để bù, lo buồn chỉ muốn chết.

→ Hoàn cảnh éo le, bế tắc của một người dân lương thiện dưới chế độ phong kiến hà khắc.

3. Theo dõi: Bà đồng bói toán có liên quan đến những sự việc nào trong truyện?

• Vợ Thành tìm đến bà đồng để cầu xin chỉ chỗ bắt dế.
• Bà đồng ném ra một bức vẽ kì lạ: cảnh chùa chiền, sau có hòn núi nhỏ với đá hình thù kì quái, có con dế nằm dưới và con ếch bên cạnh.
• Nhờ bức vẽ ấy, Thành tìm đến gác Đại Phật phía đông thôn, theo con ếch nhảy ra dẫn đường mà bắt được con dế quý.

→ Bà đồng là nhân vật mang yếu tố kì ảo, có vai trò tháo gỡ bế tắc cho Thành, đẩy câu chuyện phát triển.

4. Dự đoán: Điều gì sẽ xảy ra sau khi con Thành sống lại nhưng “thần thái ngây ngốc như người gỗ, cứ ngủ mê mệt”?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em dự đoán linh hồn đứa con trai đã nhập vào con dế mới mà Thành bắt được sau đó. Vì câu chuyện đang phát triển theo hướng kì ảo và đứa trẻ vừa làm chết dế quý của cha.
• Cách 2: Em dự đoán đứa con sẽ phải trải qua một thời gian dài mới bình phục, và trong khoảng thời gian đó sẽ có những sự việc kì lạ xảy ra để cứu cả gia đình thoát khỏi cảnh khốn cùng.

5. Theo dõi: Con dế mới bắt được có gì kì lạ?

• Hình dáng: vừa nhỏ vừa ngắn, màu tía, hình như con chó, cánh hoa mai, đầu vuông chân dài.
• Tài năng kì lạ:
  • Mới đầu nằm mọp như “gà gỗ” nhưng khi bị chọc giận liền xông thẳng ra, cắn cổ địch thủ.
  • Đánh thắng cả con dế “giải xác thanh” to lớn của gã thiếu niên.
  • Cắn chặt mào gà không buông khi bị gà mổ.
  • Khi vào cung, chọi thắng đủ loại dế kì lạ khác (hồ điệp, đường lang, du lợi đạt, thanh ti đầu).
  • Mỗi khi nghe tiếng đàn sáo lại nhảy nhót theo điệu nhạc.

→ Con dế nhỏ bé nhưng dũng mãnh, kì lạ một cách phi thường.

6. Đối chiếu: Điều em dự đoán ở trên có chính xác không?

Em đã đoán đúng. Hơn năm sau, con Thành bình phục, kể rằng “mình hoá thành dế, khoẻ mạnh chọi giỏi, nay mới sống lại”. Như vậy, con dế kì lạ giúp gia đình Thành đổi đời chính là hoá thân của đứa con trai.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Nêu các sự kiện tạo nên cốt truyện và nhận xét ngắn gọn về không gian, thời gian, nhân vật chính trong truyện.

a) Các sự kiện chính:

1. Đời Tuyên Đức nhà Minh, trong cung chuộng trò chọi dế, quan lại sách nhiễu dân chúng để tìm dế nộp lên trên.
2. Thành – một thư sinh hiền lành – bị ép giữ chức lí chính, đến kì nộp dế thì khốn cùng, bị đánh đập đến mức muốn tự tử.
3. Nhờ bà đồng gù chỉ dẫn qua một bức vẽ, Thành tìm và bắt được một con dế quý.
4. Con trai 9 tuổi của Thành lỡ làm chết con dế, sợ hãi nhảy xuống giếng; cứu lên thì sống nhưng “thần thái ngây ngốc như người gỗ”.
5. Thành bắt được một con dế nhỏ kì lạ, đánh thắng mọi đối thủ, được dâng lên vua.
6. Vua hài lòng, ban thưởng; nhà Thành được trọng thưởng, giàu sang phú quý. Hơn năm sau, con Thành bình phục và kể rằng chính mình đã hoá thành dế.

b) Nhận xét:

• Không gian: cụ thể, xác thực – ngôi nhà của Thành, điện thờ bà đồng, ngôi chùa có mộ cổ, huyện Hoa Âm – tỉnh Thiểm Tây, trong cung vua.
• Thời gian: xác định trong lịch sử (đời Tuyên Đức nhà Minh); là thời gian sinh hoạt đời thường (“hơn một năm”, “không quá vài năm”).
• Nhân vật chính: Thành – một thư sinh nghèo, hiền lành, là nạn nhân của chế độ phong kiến hà khắc nhưng nhờ may mắn (yếu tố kì ảo) mà đổi đời.

Câu 2: Vì dế chọi mà gia đình Thành lâm vào cảnh ngộ như thế nào? Cũng nhờ dế chọi mà sau đó gia đình Thành được hưởng những gì? Phân tích ý nghĩa của sự đối lập giữa hai tình huống.

a) Cảnh ngộ khốn khổ vì dế chọi:

• Bị ép giữ chức lí chính, chưa đầy một năm gia sản cạn kiệt.
• Đến kì nộp dế, Thành lo buồn muốn chết.
• Không tìm được dế, bị quan đánh trăm trượng, “hai mông máu me bê bết”, muốn tự tử.
• Vợ phải nhờ bà đồng bói toán để tìm cách thoát.
• Con trai nhỏ lỡ làm chết dế, nhảy xuống giếng, cứu lên thì “ngây ngốc như người gỗ”.

b) Phần thưởng nhờ dế chọi:

• Tri huyện cho Thành miễn sai dịch, dặn học quan cho đỗ tú tài.
• Quan tỉnh trọng thưởng.
• “Không quá vài năm, nhà Thành ruộng vườn trăm khoảnh, lầu gác nguy nga, trâu dê cả ngàn con, ra khỏi nhà thì mặc áo cừu cưỡi ngựa tốt, giàu sang hơn cả các nhà thế gia.”

c) Ý nghĩa của sự đối lập:

Hai tình huống đối lập hết sức phi lí mà nguyên nhân chỉ ở một con dế nhỏ. Hoá ra, hạnh phúc hay khổ đau, sống hay chết của con người lại phụ thuộc vào điều hết sức nhỏ nhoi. Qua nghịch lí đó, tác giả:

• Phê phán mạnh mẽ sự vô lối, tuỳ tiện của bọn cầm quyền trong xã hội phong kiến.
• Phơi bày sự mong manh, bất trắc, phúc hoạ khôn lường trong cuộc sống của người dân dưới chế độ ấy.

Câu 3: Truyện có những yếu tố kì ảo nào? Các yếu tố kì ảo đó có ý nghĩa, vai trò gì trong truyện?

a) Các yếu tố kì ảo:

• Bức vẽ kì lạ do bà đồng gù ném ra sau khi vợ Thành xin bói: chỉ rõ chỗ Thành sẽ bắt được dế quý.
• Đứa con trai 9 tuổi của Thành sau khi làm chết dế đã hoá thân thành con dế kì lạ – tuy nhỏ nhưng có thể thắng bất cứ con dế nào và biết nhảy múa theo điệu nhạc.

b) Ý nghĩa, vai trò:

• Tháo gỡ bế tắc cho nhân vật khi rơi vào tình thế tuyệt vọng.
• Đẩy câu chuyện phát triển theo chủ ý sáng tạo của tác giả.
• Khiến câu chuyện thêm li kì, hấp dẫn, thể hiện đặc trưng của truyện truyền kì.
• Qua yếu tố kì ảo, tác giả gửi gắm thông điệp phê phán xã hội: người dân chỉ có thể trông cậy vào điều kì diệu, hoang đường để thoát khỏi cảnh khốn cùng.

Câu 4: Tính chất hiện thực của truyện được thể hiện qua những chi tiết, sự việc nào? Em có suy nghĩ gì về thái độ của tác giả khi miêu tả các chi tiết, sự việc đó?

a) Tính chất hiện thực:

• Thời gian xác định: đời Tuyên Đức nhà Minh.
• Địa danh cụ thể: huyện Hoa Âm, tỉnh Thiểm Tây.
• Vị thế và cách hành xử của các nhân vật phản ánh đúng bản chất quan hệ xã hội thời phong kiến: vua mê chơi → tuần phủ, tri huyện bợ đỡ, lấy lòng quan trên → ép lí dịch → sách nhiễu dân lành.
• Cảnh ngộ khốn cùng của Thành: nhà nghèo, bị ép làm lí chính, bị đánh đập, không có lối thoát.

b) Thái độ của tác giả:

• Phê phán nghiêm khắc đối với hiện thực xã hội đương thời.
• Thương cảm sâu sắc đối với những người dân lương thiện như Thành.
• Trong lời bình cuối truyện, tác giả thể hiện sự mỉa mai, châm biếm sâu sắc: chỉ vì một con dế nhỏ mà cả tri huyện, tuần phủ đều được hưởng “phúc ấm” – một sự phi lí đến mức nực cười.

Câu 5: Phân tích lời người kể chuyện trong đoạn văn từ “Thành giở đi giở lại” đến “kì hạn nộp quan”.

Trong đoạn văn này, lời người kể chuyện đóng vai trò rất quan trọng:

• Kể lại tỉ mỉ hành trình tìm dế của Thành: từ việc suy ngẫm bức vẽ, đoán ra gác Đại Phật, tới đó tìm kiếm, theo dấu con ếch, phát hiện con dế dưới gốc cây gai, dùng nước đổ ép dế chui ra…
• Miêu tả chi tiết, sinh động ngoại hình con dế: “mình to đuôi dài, cổ xanh cánh vàng”.
• Bộc lộ tâm trạng của Thành và gia đình: từ nghi ngờ, kiên trì tìm kiếm đến mừng rỡ khi bắt được dế (“dù là được ngọc báu liên thành cũng không bằng”).
• Thể hiện thái độ của tác giả: cảm thông, chia sẻ với niềm vui hiếm hoi của gia đình Thành sau bao khốn khổ.

→ Lời người kể chuyện ngôi thứ ba khách quan, mạch lạc, vừa kể sự việc vừa gợi tâm trạng nhân vật, tạo nên sức hấp dẫn cho câu chuyện.

Câu 6: Những đặc điểm nào của truyện truyền kì được thể hiện trong truyện Dế chọi?

• Cốt truyện: được tổ chức theo trật tự tuyến tính, sự kiện có quan hệ nhân quả chặt chẽ.
• Nhân vật: có cả người trần (Thành, vợ con Thành, lí dịch, tri huyện, tuần phủ, vua) và yếu tố kì ảo gắn với nhân vật (bà đồng gù, đứa con hoá thân thành dế).
• Không gian: kết hợp không gian thực (huyện Hoa Âm, tỉnh Thiểm Tây, nhà Thành, chùa cổ…) với không gian mang màu sắc kì ảo (điện thờ bà đồng gù).
• Thời gian: kết hợp thời gian thực (đời Tuyên Đức nhà Minh) với thời gian kì ảo (con Thành hoá dế hơn một năm).
• Yếu tố kì ảo và yếu tố hiện thực kết hợp, đan xen linh hoạt.
• Lời bình cuối truyện (của “Dị Sử thị”) – đặc điểm thường thấy ở truyện truyền kì, thể hiện trực tiếp tư tưởng, thái độ của tác giả.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) nêu nhận xét của em về tính chất kì ảo của truyện Dế chọi.

Đoạn văn tham khảo 1:

Truyện Dế chọi của Bồ Tùng Linh hấp dẫn người đọc bởi tính chất kì ảo đậm nét. Yếu tố kì ảo trong truyện được thể hiện qua hai chi tiết tiêu biểu: bức vẽ kì lạ của bà đồng gù chỉ chỗ cho Thành bắt được dế quý, và việc đứa con trai 9 tuổi của Thành hoá thân thành con dế nhỏ nhưng có thể đánh thắng mọi đối thủ, lại còn biết nhảy múa theo điệu nhạc. Những chi tiết kì ảo ấy xuất hiện đúng lúc nhân vật rơi vào bế tắc cùng cực, giúp tháo gỡ tình thế và đẩy câu chuyện phát triển theo chủ ý của tác giả. Nhờ yếu tố kì ảo, câu chuyện trở nên li kì, hấp dẫn, thể hiện rõ đặc trưng của thể loại truyện truyền kì. Quan trọng hơn, các yếu tố kì ảo trong Dế chọi không chỉ tạo sức hấp dẫn cho tác phẩm mà còn mang ý nghĩa phê phán sâu sắc. Phải nhờ đến phép màu hoang đường, người dân lương thiện như Thành mới thoát được cảnh khốn cùng – điều đó cho thấy hiện thực xã hội phong kiến tăm tối, bất công đến mức nào. Qua đó, tác giả thể hiện niềm thương cảm với người dân và thái độ phê phán mạnh mẽ đối với chế độ phong kiến đương thời.

Đoạn văn tham khảo 2:

Tính chất kì ảo là một trong những nét đặc sắc nhất của truyện Dế chọi. Trong truyện, các yếu tố kì ảo xuất hiện gắn liền với những sự kiện then chốt, quyết định số phận nhân vật. Đó là bức vẽ thần kì của bà đồng gù lưng giúp Thành tìm được con dế quý ở gác Đại Phật. Đó là con ếch lạ lùng nhảy ra dẫn đường cho Thành phát hiện dế. Đặc biệt nhất là chi tiết đứa con 9 tuổi của Thành sau khi nhảy xuống giếng đã hoá thân thành con dế nhỏ kì lạ – dế tuy nhỏ bé nhưng cắn thắng cả những con dế to lớn, lại biết nhảy nhót theo điệu đàn sáo. Những chi tiết kì ảo này khiến câu chuyện trở nên li kì, hấp dẫn, lôi cuốn người đọc từ đầu đến cuối. Đồng thời, yếu tố kì ảo còn kết hợp chặt chẽ với yếu tố hiện thực để làm nổi bật bi kịch của người dân dưới chế độ phong kiến: chỉ có phép màu mới giúp họ thoát khỏi cảnh cơ cực, còn trong đời thực, họ mãi mãi là nạn nhân của bọn cầm quyền. Có thể nói, tính chất kì ảo trong Dế chọi vừa tạo nên giá trị nghệ thuật, vừa làm sâu sắc thêm ý nghĩa phê phán hiện thực của tác phẩm.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng