I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Văn bản Một thể thơ độc đáo của người Việt của tác giả Dương Lâm An, đăng trên tạp chí Văn học và Tuổi trẻ, tháng 9/2023.

2. Tác phẩm

• Thể loại: văn bản thông tin.
• Nội dung chính: giới thiệu về thể thơ song thất lục bát – một sáng tạo văn học độc đáo của người Việt: nguồn gốc, đặc điểm, quá trình phát triển và ảnh hưởng trong tiến trình thi ca Việt Nam.
• Cách trình bày thông tin: triển khai theo trật tự thời gian, bắt đầu từ thời điểm ra đời tới những mốc phát triển sau này của thể thơ.

II. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Theo thông tin trong văn bản, thể thơ song thất lục bát ra đời khi nào?

Theo văn bản, thể thơ song thất lục bát ra đời trong khoảng thế kỉ XV – XVI. Hai tác phẩm đầu tiên sáng tác bằng thể thơ này là:

• Chỉ Nam ngọc âm giải nghĩa (chưa rõ tác giả, có thể được sáng tác trong thế kỉ XV).
• Đại nghĩ bát giáp thưởng đào giải văn do Lê Đức Mao sáng tác trước khi đỗ tiến sĩ năm 1505.

Câu 2: Đặc điểm hình thức nào giúp thơ song thất lục bát giàu nhạc tính?

Thơ song thất lục bát giàu nhạc tính nhờ những đặc điểm hình thức sau:

• Những câu thơ dài và ngắn đan xen (cặp câu 7 tiếng xen với cặp câu 6 – 8 tiếng).
• Mật độ tiếng gieo vần lớn: cứ 28 chữ (tương đương 4 câu thơ) thì có 7 tiếng gieo vần (trung bình mỗi 4 tiếng có 1 tiếng gieo vần).
• Sử dụng cả vần chân và vần lưng ở cặp câu song thất, kết hợp hài hoà với cách gieo vần ở cặp câu lục bát.

→ Tất cả tạo nên âm hưởng du dương, giàu nhạc tính, không thể thơ nào ra đời trước đó có thể sánh bằng.

Câu 3: Văn bản đề cập những điểm tương đồng và khác biệt nào giữa thể thơ song thất lục bát và thể thơ lục bát?

Câu 4: Theo văn bản, vì sao thể thơ song thất lục bát vẫn được sử dụng để sáng tác trong thời kì hiện đại?

Theo văn bản, thể thơ song thất lục bát vẫn được sử dụng để sáng tác trong thời kì hiện đại bởi:

• Vẻ đẹp và sức truyền cảm đặc biệt của thể thơ: giàu nhạc tính, giàu biểu cảm, giúp nhà thơ truyền tải cảm xúc tinh tế đến người đọc.
• Các nhà thơ hiện đại như Tản Đà, Á Nam Trần Tuấn Khải, Lưu Trọng Lư, Nguyễn Bính, Bích Khê, Hồ Dzếnh, Hàn Mặc Tử, Tố Hữu… vẫn tiếp tục sử dụng thể thơ này, mang hơi thở của thời đại mới, truyền tải những tâm trạng, cảm xúc mới mẻ – không chỉ là nỗi buồn thương thường trực như trong quá khứ.
• Đối với mỗi người Việt Nam, những câu thơ song thất lục bát luôn đem lại ấn tượng về những tình cảm thân thương, gắn bó với tâm hồn dân tộc.

Câu 5: Trình bày suy nghĩ của em về nhận định của tác giả đối với thể thơ song thất lục bát: “Đó thực sự là một thể thơ đặc sắc mà người Việt đã sáng tạo nên để có thể gửi gắm vào trong đó tâm hồn sâu lắng của mình.”

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách trả lời sau.

• Cách 1: Em hoàn toàn đồng tình với nhận định của tác giả. Thể thơ song thất lục bát là một sáng tạo độc đáo của người Việt, không vay mượn từ văn học nước ngoài. Với cách kết hợp câu dài, câu ngắn đan xen, hệ thống vần lưng – vần chân phong phú và quy luật thanh điệu hài hoà, thể thơ này tạo nên âm hưởng du dương, giàu nhạc tính, đặc biệt phù hợp với việc diễn tả những cung bậc tâm trạng sâu lắng. Qua các tác phẩm tiêu biểu như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Ai tư vãn, Khóc Dương Khuê…, ta thấy thể thơ song thất lục bát đã trở thành nơi gửi gắm tâm hồn người Việt – từ nỗi sầu chia li, nỗi cô đơn cung phòng đến tình bạn thuỷ chung. Nhận định ấy thật chính xác và đầy tự hào về văn học dân tộc.
• Cách 2: Nhận định của tác giả vừa đúng đắn vừa gợi nhiều suy nghĩ. Trong khi nhiều thể thơ trong văn học Việt Nam vay mượn từ Trung Quốc (Đường luật, tứ tuyệt…), thì song thất lục bát là một thể thơ do chính người Việt sáng tạo từ thế kỉ XV – XVI. Cách gieo vần đa dạng và mật độ vần dày khiến thể thơ giàu nhạc tính, hợp với việc biểu đạt những tâm trạng kéo dài, miên man. Vì vậy, thể thơ này đã trở thành phương tiện đắc dụng để cha ông ta gửi gắm tâm hồn sâu lắng – những nỗi niềm khó nói thành lời. Dù ngày nay thể thơ không còn thịnh hành, nhưng nó vẫn là một di sản văn hoá quý báu mà thế hệ trẻ cần biết đến và trân trọng.

III. Luyện tập

Dựa trên thông tin từ văn bản, hãy viết một đoạn văn ngắn (từ 5 – 7 dòng) trình bày suy nghĩ của em về tầm quan trọng của thơ song thất lục bát đối với văn hoá và văn học Việt Nam.

Đoạn văn tham khảo 1:

Thể thơ song thất lục bát giữ một vị trí quan trọng trong văn hoá và văn học Việt Nam. Đây là một sáng tạo độc đáo do chính người Việt tạo nên từ khoảng thế kỉ XV – XVI, không vay mượn từ văn học nước ngoài. Với cách kết hợp câu thất và câu lục bát đan xen, cùng mật độ gieo vần dày đặc, thể thơ giàu nhạc tính và sức truyền cảm đặc biệt. Nhờ vậy, song thất lục bát đã trở thành phương tiện đắc dụng để cha ông ta gửi gắm những cung bậc tâm trạng sâu lắng qua các kiệt tác như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Ai tư vãn… Em tin rằng thể thơ này là một di sản văn hoá quý báu mà thế hệ trẻ cần trân trọng và gìn giữ.

Đoạn văn tham khảo 2:

Thể thơ song thất lục bát có tầm quan trọng to lớn đối với văn học và văn hoá Việt Nam. Trước hết, đây là thể thơ thuần Việt, do người Việt sáng tạo và phát triển qua nhiều thế kỉ, thể hiện trí tuệ và bản sắc dân tộc. Bên cạnh đó, thể thơ này giàu nhạc tính, phù hợp với việc diễn tả những tâm trạng buồn thương, sâu lắng – đặc biệt là trong thể loại ngâm khúc. Nhiều kiệt tác văn học Việt Nam được sáng tác theo thể thơ này như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Văn tế thập loại chúng sinh, Khóc Dương Khuê… Đến nay, thể thơ vẫn được các nhà thơ hiện đại tiếp nối, mang hơi thở của thời đại mới. Vì thế, song thất lục bát xứng đáng là một di sản tinh thần quý báu, góp phần làm phong phú cho kho tàng văn học dân tộc.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng