I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

A-ga-thơ Crít-xti (1890 – 1976) là nhà văn lớn người Anh, được mệnh danh là “nữ hoàng truyện trinh thám”. Sự nghiệp văn học của bà khá đồ sộ với nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch… Một số tiểu thuyết trinh thám nổi tiếng của bà đã được dịch sang tiếng Việt: Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông (1934), Án mạng trên sông Nin (1937), Mười người da đen nhỏ (1939), Ngôi nhà quái dị (1949)…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Truyện ngắn Bài hát đồng sáu xu được đăng lần đầu trên hoạ báo Tin tức sân khấu và thể thao tháng 12 năm 1929 ở Anh; sau đó in trong tập truyện Nhân chứng buộc tội (1948).
• Thể loại: truyện trinh thám.
• Phương thức biểu đạt chính: tự sự.
• Ngôi kể: ngôi thứ ba.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1: Méc-đơ-lân Va-an đến nhờ luật sư Ét-uốt điều tra vụ bà Li-ly Cráp-tri bị giết.
  • Phần 2: Luật sư Ét-uốt đến nhà gặp gỡ các thành viên gia đình và bà Ma-thơ để điều tra.
  • Phần 3: Từ bài đồng dao gợi nhớ, luật sư phá án thành công, vạch trần thủ phạm là Ben – con trai bà Ma-thơ.

II. Trước khi đọc

Câu hỏi: Theo em, điều gì làm nên sức hấp dẫn của một truyện trinh thám?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Theo em, sức hấp dẫn của truyện trinh thám đến từ cốt truyện li kì, bí ẩn; nhân vật người điều tra cá tính, tài năng với khả năng quan sát và suy luận lô-gíc phi thường; cùng với kết thúc bất ngờ, thú vị khiến người đọc không thể đoán trước.
• Cách 2: Em cho rằng truyện trinh thám hấp dẫn bởi nó kích thích trí tò mò và khả năng tư duy của người đọc. Người đọc được cùng nhân vật điều tra phân tích manh mối, phán đoán thủ phạm, trải nghiệm cảm giác hồi hộp, căng thẳng đến khi sự thật được làm sáng tỏ.

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi: Vụ việc mà luật sư Ét-uốt cần xử lí

• Vụ việc: Bà Li-ly Cráp-tri – em gái bà nội Méc-đơ-lân – bị giết ngay trong nhà bằng cái chặn giấy nặng trên bàn, vào khoảng trước 7 giờ 30 phút tối.
• Dấu vân tay trên hung khí đã bị lau sạch, các cửa sổ đều cài then bên trong, không có dấu hiệu đột nhập.
• Nghi ngờ dồn vào bốn thành viên trong gia đình: Méc-đơ-lân, Mét-thiu, chú Uy-li-am, thím Ê-mi-ly.

2. Theo dõi: Những thông tin nào cho thấy Méc-đơ-lân, Mét-thiu, thím Ê-mi-ly, chú Uy-li-am đều có thể là nghi phạm?

• Thím Ê-mi-ly và bà Li-ly cãi nhau căng thẳng; bà Li-ly bảo vợ chồng thím “cuốn gói ra khỏi nhà”.
• Méc-đơ-lân không muốn sống ở nhà bà nữa vì bà Li-ly không đồng ý cho cô làm người mẫu.
• Mét-thiu đang nợ rất nhiều tiền và đã trả được nhờ tiền thừa kế từ bà Li-ly.
• Chú Uy-li-am nói rằng khi bi kịch xảy ra, ông đang mải chơi tem, không nghe thấy gì → lời khai khó kiểm chứng.
• Cả bốn người đều được hưởng số tiền thừa kế lớn chia đều → đều có động cơ.

3. Theo dõi: Tại sao bà Ma-thơ khẳng định không ai trong gia đình liên quan đến vụ việc?

Bà Ma-thơ khẳng định vì:

• Cầu thang kêu cót két rất to mỗi khi có người lên xuống, dù đi nhẹ đến đâu.
• Lúc đó: bà Li-ly ngủ trên giường, ông Cráp-tri chơi tem, cô Méc-đơ-lân may váy trên lầu, Mét-thiu đánh máy chữ ở phòng nhỏ tầng dưới (tiếng máy chữ không hề dừng một giây).
• Nếu có ai xuống cầu thang, bà chắc chắn đã nghe thấy.
• Không có ai vào nhà cả, vì chuông cửa không reo.

4. Suy luận: Luật sư Ét-uốt phỏng đoán như thế nào về vụ án?

Luật sư Ét-uốt phỏng đoán:

• Có thể bà Li-ly đang đợi ai đó và tự mở cửa cho người đó vào nhà.
• Bà có thể đã nhìn thấy người đó qua cửa sổ rồi bước ra hành lang mở cửa.
• Thậm chí bà còn mong không có ai trông thấy người khách đó.
• Bà Ma-thơ có vẻ lo âu, có thể bà đang che giấu điều gì đó.

5. Theo dõi: Các chi tiết trong lời nói của bà Li-ly

Bà Ma-thơ kể lại lời nói cuối cùng của bà Li-ly:

• Chê người bán thịt là “thằng xỏ lá và lừa đảo”.
• Bảo mua thêm một phần tư số trà.
• Chê người chị dâu khi không thích ăn bơ thực vật.
• Chê một đồng 6 xu mới có hình lá sồi là xấu → đây là chi tiết rất quan trọng.
• Phàn nàn về người bán cá gửi cá tuyết chấm đen thay vì cá whiting.

→ Qua lời kể, bà Li-ly hiện ra là người khó tính, cầu kì nhưng độ lượng, hay để ý từng chi tiết nhỏ.

6. Dự đoán: Ai liên quan đến vụ án mạng?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em dự đoán thủ phạm là một thành viên trong gia đình, có thể là Mét-thiu vì cậu đang nợ rất nhiều tiền và có thái độ né tránh hợp tác với luật sư.
• Cách 2: Em đoán thủ phạm là người ngoài, có thể là một người mà bà Li-ly tự mở cửa cho vào. Bà Ma-thơ có lẽ biết người này nhưng đang cố che giấu.
• Cách 3: Em dự đoán có thể chính bà Ma-thơ liên quan đến vụ án, vì bà là người cuối cùng nhìn thấy bà Li-ly và có vẻ bối rối khi luật sư hỏi về việc có ai đó đến cửa.

7. Theo dõi: Bài đồng dao giúp luật sư Ét-uốt nhớ lại chứng cứ nào mà ông đã bỏ sót?

• Khi nhìn thấy biển hiệu nhà hàng “Hai Tư Chú Sáo Đen”, luật sư nhớ đến bài đồng dao cổ có câu “Hát bài đồng sáu xu”.
• Bài đồng dao gợi ông nhớ đến những đồng 6 xu trong túi của bà Li-ly.
• Quay lại nhà Méc-đơ-lân kiểm tra, ông phát hiện trong số tiền lẻ không có đồng 6 xu mới nào, dù bà Ma-thơ kể bà Li-ly từng cãi cọ về “một đồng 6 xu mới có hình lá sồi”.
• → Đồng 6 xu mới đó đã được đưa cho ai đó – chính là kẻ đến nhà tối hôm đó và gây án.

8. Đối chiếu: Người liên quan đến vụ án mạng có đúng như dự đoán của em không?

Người liên quan đến vụ án là Ben – con trai bà Ma-thơ, và bà Ma-thơ chính là người đã che giấu tội ác cho con. Điều này khá bất ngờ vì người đọc dễ bị đánh lạc hướng nghi ngờ các thành viên trong gia đình, còn bà Ma-thơ thì được tin là người trung thực, tử tế.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Xác định vụ án được kể lại trong tác phẩm và cho biết không gian, thời gian xảy ra vụ án.

• Vụ án: bà Li-ly Cráp-tri bị giết bằng cái chặn giấy nặng ngay trong nhà.
• Không gian: trong nhà bà Li-ly Cráp-tri – cụ thể là phòng khách, gần cửa ra vào.
• Thời gian: buổi tối, trước 7 giờ 30 phút – khi bà Ma-thơ chuẩn bị dọn bữa tối thì phát hiện bà Li-ly đã chết.

Câu 2: Đặc điểm hệ thống nhân vật của thể loại truyện trinh thám được thể hiện như thế nào trong tác phẩm Bài hát đồng sáu xu?

Hệ thống nhân vật trong tác phẩm bao gồm đầy đủ các tuyến nhân vật đặc trưng của truyện trinh thám:

• Người điều tra: luật sư Ét-uốt – nhân vật chính, là nhà điều tra nghiệp dư nhưng có tài quan sát và suy luận sắc bén.
• Nạn nhân: bà Li-ly Cráp-tri.
• Nghi phạm: bốn thành viên trong gia đình (Méc-đơ-lân, Mét-thiu, chú Uy-li-am, thím Ê-mi-ly) và sau đó là cả bà giúp việc Ma-thơ.
• Thủ phạm: Ben – con trai bà Ma-thơ – kẻ đã đột nhập, bị bà Li-ly thân thiện cho một đồng 6 xu, rồi nổi lòng tham mà ra tay.

→ Hệ thống nhân vật đa dạng, phong phú, tạo nên nhiều hướng nghi ngờ khác nhau, làm tăng tính bí ẩn và hấp dẫn cho truyện.

Câu 3: Yếu tố ngẫu nhiên nào đã xuất hiện trong quá trình điều tra của luật sư Ét-uốt? Yếu tố đó giúp ích gì cho việc suy luận của vị luật sư?

a) Yếu tố ngẫu nhiên:

• Trên đường về, luật sư Ét-uốt tình cờ nhìn thấy biển hiệu “Hai Tư Chú Sáo Đen” của một nhà hàng nhỏ bên kia đường.
• Biển hiệu này gợi ông nhớ đến bài đồng dao cổ “Hát bài đồng sáu xu / Lúa mạch đen đầy lu / Sáo đen hai tư chú…”.

b) Tác dụng:

• Bài đồng dao gợi ông nhớ đến những đồng 6 xu trong túi của bà Li-ly.
• Giúp ông nhớ lại chứng cứ đã bỏ sót: việc bà Ma-thơ kể bà Li-ly cãi cọ về một đồng 6 xu mới có hình lá sồi, nhưng trong túi của nạn nhân lại không có đồng 6 xu mới nào.
• Từ đó, ông xác định được có người lạ đã đến nhà tối hôm đó và được bà Li-ly cho đồng 6 xu mới – đây chính là chìa khoá phá án.

Câu 4: Bằng cách nào luật sư Ét-uốt đã phá án thành công? Qua đó, ông đã bộc lộ những khả năng gì?

a) Cách thức phá án:

• Thu thập thông tin đa chiều: nói chuyện với luật sư của bà Li-ly để hiểu cách quản lí tiền bạc của nạn nhân; gặp gỡ từng thành viên trong gia đình để nắm bắt manh mối.
• Tinh ý khi trò chuyện với bà Ma-thơ: nhận thấy bà là nhân chứng quan trọng, lắng nghe lời khai và quan sát thái độ → nghi ngờ có người ngoài vào hại bà chủ.
• Tận dụng yếu tố ngẫu nhiên (biển hiệu “Hai Tư Chú Sáo Đen” → bài đồng dao → nhớ ra chi tiết đồng 6 xu mới bị thiếu).
• Quay lại hiện trường, đối chất với bà Ma-thơ để bà thừa nhận toàn bộ sự thật.

b) Khả năng bộc lộ:

• Thông minh, sắc bén trong suy luận.
• Quan sát tinh tường, nhạy cảm với từng chi tiết nhỏ.
• Khả năng phán đoán nhanh nhạy, biết liên kết các sự kiện tưởng chừng rời rạc.
• Giàu kinh nghiệm điều tra.
• Nhân hậu, thấu hiểu (xúc động trước hoàn cảnh của bà Ma-thơ).

Câu 5: Tác phẩm chủ yếu là lời thoại của các nhân vật. Theo em, vì sao nhà văn không miêu tả kĩ quá trình cân nhắc, suy luận của người điều tra?

Việc nhà văn không miêu tả kĩ quá trình suy luận của luật sư Ét-uốt có những tác dụng:

• Ca ngợi tài năng, kinh nghiệm và tốc độ suy luận nhanh chóng của luật sư – ông không cần phân tích dài dòng mà vẫn nhanh chóng tìm ra sự thật.
• Giữ lại sự bí ẩn, kịch tính cho câu chuyện đến phút cuối: người đọc bất ngờ trước kết luận của luật sư.
• Tạo không gian cho người đọc suy luận cùng nhân vật, tăng tính tham gia và hấp dẫn.
• Lời thoại giúp khắc hoạ tính cách nhân vật rõ nét, đồng thời chính lời thoại đã hé lộ manh mối quan trọng (lời kể của bà Ma-thơ).

Câu 6: Truyện trinh thám hấp dẫn người đọc bởi yếu tố bất ngờ. Hãy chỉ ra sự bất ngờ của kết quả điều tra vụ án trong tác phẩm Bài hát đồng sáu xu.

Kết quả điều tra mang đến nhiều bất ngờ:

• Thủ phạm không phải là thành viên trong gia đình như mọi người (và người đọc) suy đoán, dù họ đều có động cơ rõ ràng (mâu thuẫn, nợ nần, được thừa kế tiền).
• Thủ phạm là Ben – một kẻ ngoài gia đình, lại chính là con trai của bà giúp việc Ma-thơ – người được tin tưởng là trung thực, tử tế nhất.
• Bà Ma-thơ – nhân chứng đáng tin – lại chính là người che giấu tội ác cho con trai mình vì tình mẫu tử.
• Manh mối phá án không đến từ bằng chứng vật lí phức tạp mà từ một biển hiệu nhà hàng tình cờ gợi nhớ đến bài đồng dao cổ và một đồng 6 xu mới bị thiếu trong túi nạn nhân.

→ Sự bất ngờ này tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt và để lại nhiều dư âm trong lòng người đọc.

Câu 7: Câu chuyện được kể trong tác phẩm gợi cho em những suy nghĩ, bài học gì?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Câu chuyện cho em bài học về sự cảnh giác trong cuộc sống. Không nên dễ dàng mở cửa cho người lạ, dù họ có vẻ ngoài đáng thương. Bà Li-ly vì lòng tốt mà mất mạng – đây là điều đáng tiếc và cũng là lời cảnh báo.
• Cách 2: Em rút ra bài học về sự tinh tường trong quan sát con người và sự việc. Đôi khi, yếu tố ngẫu nhiên lại có ý nghĩa quan trọng, giúp ta nhìn ra bản chất sự việc. Cần học cách quan sát kĩ và suy luận lô-gíc trước khi kết luận điều gì.
• Cách 3: Câu chuyện khiến em suy nghĩ về tình mẫu tử và pháp luật. Bà Ma-thơ vì thương con mà che giấu tội ác – đó là tình cảm tự nhiên nhưng đi ngược lại lẽ phải. Tình yêu thương đúng đắn phải đi đôi với việc tôn trọng công lí, không thể bao che cho sai trái.

V. Viết kết nối với đọc

Vào vai nhân vật Méc-đơ-lân, viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) ghi lại cảm nghĩ về luật sư Ét-uốt sau khi ông phá án thành công.

Đoạn văn tham khảo 1:

Tôi là Méc-đơ-lân Va-an, và đến giờ phút này, tôi vẫn còn xúc động khi nghĩ về luật sư Ét-uốt – người đã giúp gia đình tôi tìm ra sự thật về cái chết của bà Li-ly. Khi tôi tìm đến ông trong tâm trạng hoang mang, tuyệt vọng, ông đã lắng nghe tôi với thái độ điềm tĩnh, ân cần. Trong suốt quá trình điều tra, ông thể hiện một trí tuệ thật phi thường: quan sát tinh tường từng chi tiết nhỏ, phán đoán nhanh nhạy và liên kết được những manh mối tưởng chừng không liên quan. Tôi không thể ngờ rằng chỉ từ một biển hiệu nhà hàng tình cờ và một bài đồng dao cổ, ông đã tìm ra chân tướng vụ án mà cảnh sát bó tay. Hơn cả tài năng, điều khiến tôi cảm phục là tấm lòng nhân hậu của ông – khi vạch trần sự thật, ông vẫn xúc động và thương cảm cho bà Ma-thơ. Nhờ có luật sư Ét-uốt, gia đình tôi đã được giải toả nỗi nghi ngờ lẫn nhau, công lí đã được thực thi. Tôi thật lòng biết ơn ông – một con người vừa thông minh, vừa giàu lòng trắc ẩn.

Đoạn văn tham khảo 2:

Sau khi luật sư Ét-uốt phá án thành công, lòng tôi – Méc-đơ-lân Va-an – tràn ngập sự kính phục và biết ơn. Vụ án mạng của bà Li-ly đã khiến cả gia đình tôi sống trong bầu không khí nặng nề, nghi ngờ lẫn nhau suốt ba tuần. Vậy mà chỉ trong vòng vài giờ, luật sư Ét-uốt đã tìm ra sự thật mà cảnh sát không thể làm được. Ông là người vô cùng tinh tế và sắc bén: từ lời nói của bà Ma-thơ, ông đã phán đoán được có người ngoài vào nhà; từ một biển hiệu nhà hàng tình cờ trên phố, ông nhớ ra chi tiết đồng 6 xu mới bị thiếu trong túi của bà Li-ly. Tôi thực sự khâm phục khả năng suy luận và trí nhớ tuyệt vời của ông. Điều khiến tôi xúc động hơn cả là dù vạch trần tội ác, ông vẫn giữ thái độ điềm tĩnh, đồng cảm với nỗi đau của bà Ma-thơ – người mẹ tội nghiệp đã vì thương con mà che giấu sự thật. Luật sư Ét-uốt thực sự là tấm gương về một con người vừa tài năng, vừa nhân ái mà tôi sẽ luôn ghi nhớ.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng