I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Ga-bri-en Gác-xi-a Mác-két (1928 – 2014) là nhà văn nổi tiếng người Cô-lôm-bi-a. Ông là tác giả của một số tiểu thuyết như Trăm năm cô đơn (1967), Tướng quân giữa mê hồn trận (1989)… Ngoài ra, ông còn viết một số bài luận đề cập đến những vấn đề thời sự của thế giới. Năm 1982, ông được trao giải Nô-ben Văn học nhờ những đóng góp quan trọng trong lĩnh vực văn học, đặc biệt là các tiểu thuyết và truyện ngắn có sự kết hợp giữa hiện thực và huyền ảo nhằm phản ánh những vấn đề của cuộc sống ở vùng Mỹ La-tinh.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Văn bản trích tham luận do Ga-bri-en Gác-xi-a Mác-két, với tư cách khách mời, đọc tại hội nghị quốc tế họp tại Mê-hi-cô tháng 8 năm 1986 – thời điểm cuộc chạy đua vũ trang giữa Liên Xô và Mỹ đã lên đến đỉnh điểm. Đây là hội nghị lần thứ hai chống chạy đua vũ trang, đòi thủ tiêu vũ khí hạt nhân.
• Thể loại: văn bản nghị luận (xã hội).
• Phương thức biểu đạt chính: nghị luận.
• Bố cục (3 phần) – tương ứng với 3 luận điểm:
  • Phần 1 (từ đầu đến “đối với vận mệnh thế giới”): Người ta đã bố trí số đầu đạn hạt nhân có khả năng huỷ diệt 12 lần Trái Đất.
  • Phần 2 (tiếp đến “xoá nạn mù chữ cho toàn thế giới”): Số tiền bỏ ra cho chạy đua vũ trang có thể giải quyết nhiều vấn đề thiết yếu của nhân loại.
  • Phần 3 (còn lại): Chạy đua vũ trang là đi ngược lại lí trí con người và lí trí tự nhiên.

II. Trước khi đọc

Câu hỏi: Em hãy cho biết đất nước nào đã phải hứng chịu những quả bom nguyên tử đầu tiên trên thế giới. Vì sao hằng năm ở đất nước đó, người ta vẫn tổ chức tưởng niệm ngày bị ném bom nguyên tử?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Đất nước phải hứng chịu những quả bom nguyên tử đầu tiên trên thế giới là Nhật Bản. Vào cuối Chiến tranh thế giới thứ hai (năm 1945), hai thành phố Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki đã bị Mỹ ném bom nguyên tử, khiến hàng trăm nghìn người chết và để lại hậu quả nặng nề kéo dài đến nhiều thế hệ sau. Hằng năm, người Nhật tổ chức tưởng niệm để tưởng nhớ các nạn nhân, đồng thời nhắc nhở thế giới về thảm hoạ khủng khiếp của vũ khí hạt nhân, kêu gọi nhân loại hướng tới hoà bình.
• Cách 2: Nhật Bản là quốc gia duy nhất từng bị tấn công bằng bom nguyên tử trong lịch sử. Hai thành phố Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki bị huỷ diệt vào tháng 8 năm 1945. Việc tổ chức tưởng niệm hằng năm thể hiện lòng thương tiếc đối với các nạn nhân và lời cảnh tỉnh đối với thế giới: nhân loại cần loại bỏ vũ khí hạt nhân để bảo vệ sự sống.

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi: Nhân loại đang đối mặt với nguy cơ gì?

Nhân loại đang đối mặt với nguy cơ bị huỷ diệt hoàn toàn bởi vũ khí hạt nhân. Hôm 8/8/1986, hơn 50 000 đầu đạn hạt nhân đã được bố trí trên khắp hành tinh — đủ sức làm biến mất mười hai lần mọi dấu vết của sự sống trên Trái Đất, thậm chí có thể phá huỷ thế thăng bằng của Hệ Mặt Trời.

2. Theo dõi: Cách sử dụng lí lẽ để tác động đến tình cảm và nhận thức của người đọc

• Đưa ra phép tính cụ thể: mỗi người, kể cả trẻ con, “đang ngồi trên một thùng 4 tấn thuốc nổ”.
• Dự tính nguy cơ trên cơ sở khoa học: có thể tiêu diệt tất cả các hành tinh xoay quanh Mặt Trời và phá huỷ Hệ Mặt Trời.
• Sử dụng hình ảnh so sánh: nguy cơ ấy như “thanh gươm Đa-mô-clét” treo lơ lửng trên đầu nhân loại.

→ Cách dùng lí lẽ vừa cụ thể, vừa giàu hình ảnh, tác động mạnh đến nhận thức (về tính chất nghiêm trọng) và tình cảm (gây lo lắng, ám ảnh) của người đọc.

3. Đánh giá: Cách nêu bằng chứng kèm phân tích, so sánh có tác dụng gì?

Tác giả đưa ra hàng loạt so sánh cụ thể giữa chi phí cho vũ khí hạt nhân và chi phí giải quyết các vấn đề thiết yếu (cứu trợ trẻ em, phòng bệnh sốt rét, tiếp tế thực phẩm, xoá mù chữ…). Cách nêu bằng chứng này có tác dụng:

• Làm cho luận điểm trở nên cụ thể, rõ ràng, không thể chối cãi.
• Khiến người đọc bất ngờ, ngạc nhiên trước sự phi lí khủng khiếp của cuộc chạy đua vũ trang.
• Tăng sức thuyết phục cho lập luận.

4. Theo dõi: Cách bình luận của tác giả về vấn đề

Tác giả bình luận bằng cách dẫn lời một nhà tiểu thuyết lớn: “Phải chăng Trái Đất chúng ta chính là địa ngục của các hành tinh khác?” rồi đưa ra nhận định riêng: Trái Đất chỉ là “một cái làng nhỏ mà thánh thần đã bỏ quên ở ngoại vi vũ trụ”. Từ đó, tác giả khẳng định: “Chạy đua vũ trang là đi ngược lại lí trí” – cả lí trí con người và lí trí tự nhiên.

→ Cách bình luận vừa triết lí, vừa giàu cảm xúc, làm nổi bật tính chất phi lí, phản tự nhiên của cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân.

5. Đánh giá: Cách kết thúc văn bản có gì độc đáo?

Tác giả kết thúc bằng đề nghị độc đáo: mở một “nhà băng lưu trữ trí nhớ” có thể tồn tại sau thảm hoạ hạt nhân. Mục đích:

• Để nhân loại tương lai biết rằng sự sống đã từng tồn tại, từng biết đến tình yêu và hạnh phúc.
• Để mọi thời đại đều biết tên những “thủ phạm” đã gây ra thảm hoạ.

→ Cách kết thúc vừa giàu chất văn, vừa thể hiện thái độ phẫn nộ, lên án mạnh mẽ, đồng thời gửi gắm thông điệp sâu sắc về trách nhiệm với hậu thế.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Nêu luận đề của bài nghị luận. Từ luận đề đó, tác giả đã triển khai thành những luận điểm nào? Chỉ ra mối quan hệ giữa các luận điểm.

a) Luận đề: Chạy đua sản xuất vũ khí hạt nhân là đặt nhân loại trước nguy cơ bị huỷ diệt.

b) Các luận điểm:

• Luận điểm 1: Người ta đã bố trí số đầu đạn hạt nhân có khả năng huỷ diệt 12 lần Trái Đất.
• Luận điểm 2: Số tiền bỏ ra cho việc chạy đua vũ trang có thể giải quyết nhiều vấn đề thiết yếu của nhân loại.
• Luận điểm 3: Chạy đua vũ trang là đi ngược lại với lí trí con người và cũng đi ngược lại cả lí trí tự nhiên.

c) Mối quan hệ giữa các luận điểm:

• Luận điểm 1 nêu thực trạng chạy đua vũ khí hạt nhân giữa các cường quốc.
• Từ thực trạng đó, luận điểm 2 đưa ra so sánh để thấy kinh phí dành cho vũ khí giết người tốn kém hơn nhiều lần so với chi phí giải quyết các vấn đề cấp bách của nhân loại.
• Từ những so sánh ấy, luận điểm 3 chỉ ra sự vô lí của việc chạy đua vũ khí hạt nhân.

→ Các luận điểm có quan hệ chặt chẽ, lô-gíc, cùng góp phần làm rõ luận đề.

Câu 2: Chọn một luận điểm, phân tích cách dùng lí lẽ, bằng chứng và chỉ ra vai trò của lí lẽ, bằng chứng trong việc làm nổi bật luận điểm đó.

Em có thể chọn một trong các luận điểm sau để phân tích.

Cách 1 – Phân tích luận điểm 2: Số tiền bỏ ra cho việc chạy đua vũ trang có thể giải quyết nhiều vấn đề thiết yếu của nhân loại.

• Bằng chứng: Tác giả đưa ra 4 bằng chứng trong các lĩnh vực thiết yếu:
  • Xã hội: 100 tỉ đô la cứu 500 triệu trẻ em nghèo = giá 100 máy bay ném bom B.1B và dưới 7000 tên lửa vượt đại châu.
  • Y tế: Giá 10 tàu sân bay Ni-mít = đủ cứu hơn 1 tỉ người khỏi sốt rét và 14 triệu trẻ em châu Phi.
  • Tiếp tế thực phẩm: 575 triệu người thiếu dinh dưỡng chỉ cần chi phí không bằng 149 tên lửa MX.
  • Giáo dục: Chỉ 2 tàu ngầm hạt nhân = đủ tiền xoá nạn mù chữ toàn thế giới.
• Lí lẽ: Tác giả dùng những con số “biết nói” và phép so sánh đối lập giữa chi phí vũ khí và chi phí cứu người.
• Vai trò: Lí lẽ và bằng chứng song hành, kết hợp chặt chẽ, làm nổi bật sự phi lí khủng khiếp của cuộc chạy đua vũ trang, khiến người đọc bất ngờ, phẫn nộ trước thực tế.

Cách 2 – Phân tích luận điểm 1: Người ta đã bố trí số đầu đạn hạt nhân có khả năng huỷ diệt 12 lần Trái Đất.

• Bằng chứng: Số liệu cụ thể, xác thực — “Hôm nay ngày 8-8-1986, hơn 50 000 đầu đạn hạt nhân đã được bố trí trên khắp hành tinh.”
• Lí lẽ:
  • Phép tính cụ thể: mỗi người (kể cả trẻ em) đang ngồi trên “một thùng 4 tấn thuốc nổ”.
  • Dự tính khoa học: có thể huỷ diệt mọi dấu vết sự sống 12 lần, phá huỷ cả Hệ Mặt Trời.
• Vai trò: Lí lẽ và bằng chứng kết hợp với hình ảnh “thanh gươm Đa-mô-clét” gây ấn tượng mạnh mẽ, làm người đọc nhận thức được tính chất hệ trọng của vấn đề ngay từ đầu.

Câu 3: Dựa vào nội dung văn bản và các thông tin giới thiệu, chú thích, cho biết văn bản được viết ra trong bối cảnh nào của thế giới. Từ đó, nêu tầm quan trọng của vấn đề được bàn luận.

a) Bối cảnh viết văn bản:

Văn bản được viết và đọc vào tháng 8 năm 1986 tại hội nghị quốc tế họp ở Mê-hi-cô — thời điểm cuộc chạy đua vũ trang giữa Liên Xô và Mỹ đã lên đến đỉnh điểm. Hơn 50 000 đầu đạn hạt nhân đã được bố trí trên khắp hành tinh. Đây là hội nghị lần thứ hai chống chạy đua vũ trang, đòi thủ tiêu vũ khí hạt nhân, do nguyên thủ sáu nước (Ấn Độ, Mê-hi-cô, Thuỵ Điển, Ác-hen-ti-na, Hy Lạp, Tan-da-ni-a) tổ chức.

b) Tầm quan trọng của vấn đề:

• Vũ khí hạt nhân là mối hiểm hoạ trực tiếp, có thể huỷ diệt toàn bộ sự sống trên Trái Đất.
• Chi phí khổng lồ cho chạy đua vũ trang lẽ ra có thể dùng để giải quyết các vấn đề cấp bách cho nhân loại (giáo dục, y tế, thực phẩm).
• Vấn đề liên quan đến sự tồn vong của loài người và vận mệnh hành tinh → là vấn đề hệ trọng, mang tính toàn cầu, cần sự lên tiếng của tất cả mọi người.

Câu 4: Chiến tranh hạt nhân “không những đi ngược lại lí trí con người mà còn đi ngược lại cả lí trí tự nhiên nữa” là ý kiến chủ quan hay thông tin khách quan? Để thuyết phục người đọc tin vào điều đó, tác giả đã chọn cách triển khai đoạn văn như thế nào?

a) Đây là một ý kiến chủ quan.

Vì đây không phải là điều đã xảy ra hay một thực tế đã được khoa học chứng minh, mà là nhận định về một khả năng, dựa trên cơ sở những hiểu biết của tác giả về sức công phá của vũ khí hạt nhân và thực trạng chạy đua loại vũ khí này.

b) Cách triển khai đoạn văn:

Tác giả triển khai thành các ý có quan hệ chặt chẽ:

• Ý 1: Quá trình hình thành và phát triển sự sống trên Trái Đất là vô cùng lâu dài (380 triệu năm con bướm mới bay được, 180 triệu năm nữa bông hồng mới nở, bốn kỉ địa chất con người mới hát hay hơn chim và biết yêu).
• Ý 2: Sự sống của muôn loài hết sức đẹp đẽ, kì diệu.
• Ý 3: Thế nhưng chỉ cần “bấm nút” hạt nhân, tất cả quá trình ấy sẽ trở lại điểm xuất phát.

→ Cách triển khai này khiến ý kiến chủ quan của người viết trở nên có sức nặng, đầy thuyết phục: chạy đua hạt nhân là phản tự nhiên, phản tiến hoá, đi ngược lại quy luật của sự sống.

Câu 5: Khi bàn về vấn đề được nêu, Mác-két bộc lộ thái độ gì? Chỉ ra cách thể hiện thái độ của tác giả.

a) Thái độ của tác giả: lo lắng, phẫn nộ, phản đối quyết liệt việc chạy đua vũ khí hạt nhân; kiên quyết kêu gọi đấu tranh cho hoà bình.

b) Cách thể hiện thái độ:

• Phản đối trực tiếp qua các từ ngữ, câu văn mạnh mẽ: “nguy cơ ghê gớm”, “tầm quan trọng quyết định đến vận mệnh thế giới”, “Chúng ta đến đây để cố gắng chống lại việc đó”, “kiên quyết đề nghị mở ra một nhà băng lưu trữ trí nhớ”…
• Để sự thật khách quan tự lên tiếng qua các số liệu và phép so sánh cho thấy sự phi lí khủng khiếp của việc chạy đua vũ khí hạt nhân.
• Thể hiện thái độ căm phẫn qua đề nghị mở “nhà băng lưu trữ trí nhớ” để tố cáo tội ác của những kẻ “giả điếc làm ngơ”, “nhân danh những lợi ích ti tiện” đẩy nhân loại đến diệt vong.

→ Mác-két đã thể hiện quan điểm rạch ròi, dứt khoát, lên tiếng phản đối quyết liệt việc phát triển vũ khí hạt nhân.

Câu 6: Qua văn bản này, tác giả muốn truyền đi thông điệp gì? Trong tình hình hiện nay của thế giới, thông điệp đó còn có ý nghĩa nữa không? Vì sao?

a) Thông điệp: Thế giới hãy bằng mọi cách ngăn chặn chạy đua vũ trang, loại bỏ vũ khí hạt nhân, đấu tranh cho một thế giới hoà bình.

b) Ý nghĩa của thông điệp hiện nay:

Thông điệp ấy vẫn còn nguyên ý nghĩa thời sự trong bối cảnh hiện nay. Vì:

• Số vũ khí hạt nhân mà các quốc gia sở hữu không ngừng tăng lên.
• Một số quốc gia vẫn đang tiếp tục chạy đua phát triển vũ khí hạt nhân.
• Nhân loại vẫn đang đứng trước hiểm hoạ của một cuộc chiến tranh hạt nhân có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
• Các vấn đề cấp bách của nhân loại (đói nghèo, dịch bệnh, biến đổi khí hậu…) vẫn cần được giải quyết bằng nguồn lực to lớn đang bị phung phí cho vũ khí.

→ Vì vậy, mọi người, mọi quốc gia cần tiếp tục lên tiếng và hành động để bảo vệ hoà bình cho nhân loại.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) với chủ đề: Vũ khí hạt nhân đang là hiểm hoạ đe doạ sự tồn vong của nhân loại.

Đoạn văn tham khảo 1:

Vũ khí hạt nhân đang là một trong những hiểm hoạ lớn nhất đe doạ sự tồn vong của nhân loại. Với sức công phá khủng khiếp, chỉ cần một quả bom hạt nhân cũng đủ huỷ diệt cả một thành phố, gieo rắc đau thương và để lại hậu quả kéo dài đến nhiều thế hệ — bài học từ Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki năm 1945 vẫn còn nguyên giá trị cảnh tỉnh. Đáng lo ngại hơn, hiện nay nhiều quốc gia vẫn không ngừng đầu tư phát triển và tích trữ vũ khí hạt nhân để chạy đua quyền lực. Số vũ khí ấy nếu được sử dụng có thể xoá sổ sự sống trên Trái Đất, không chỉ một lần mà nhiều lần. Số tiền khổng lồ đổ vào vũ khí cũng đồng nghĩa với việc lẽ ra có thể cứu hàng triệu người khỏi đói nghèo, dịch bệnh, mù chữ. Đó thực sự là một nghịch lí đau lòng: nhân loại sản xuất công cụ huỷ diệt chính mình. Vì vậy, mỗi quốc gia, mỗi con người cần lên tiếng phản đối cuộc chạy đua vũ trang, kêu gọi giải trừ vũ khí hạt nhân. Chỉ khi đó, hoà bình mới thực sự bền vững và sự sống mới được bảo vệ.

Đoạn văn tham khảo 2:

Trong số những hiểm hoạ mà nhân loại đang phải đối mặt, vũ khí hạt nhân là mối đe doạ đáng sợ nhất đối với sự tồn vong của loài người. Sức công phá của vũ khí hạt nhân lớn đến mức chỉ vài đầu đạn cũng đủ huỷ diệt cả một quốc gia, còn nếu toàn bộ kho vũ khí hạt nhân hiện có trên thế giới được kích hoạt, mọi dấu vết của sự sống trên Trái Đất sẽ bị xoá sạch. Hậu quả của bom nguyên tử ở Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki năm 1945 đã cho thấy rõ điều đó: hàng trăm nghìn người chết, môi trường bị nhiễm xạ, di chứng kéo dài hàng chục năm sau. Vậy mà cho đến nay, nhiều cường quốc vẫn tiếp tục chạy đua sản xuất, sở hữu vũ khí hạt nhân như một thứ vũ khí răn đe lẫn nhau. Cuộc chạy đua ấy không chỉ làm hao tổn nguồn lực khổng lồ mà còn đặt cả nhân loại trước nguy cơ bị huỷ diệt bất cứ lúc nào. Vì hoà bình và sự sống của nhân loại, mỗi chúng ta cần ý thức được hiểm hoạ này và chung tay đấu tranh cho một thế giới không có vũ khí hạt nhân. Đó không chỉ là trách nhiệm của các nhà lãnh đạo mà còn là tiếng nói của lương tri trong mỗi con người.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng