I. Lý thuyết trọng tâm

Việc biến đổi cấu trúc câu thường được thực hiện theo ba hình thức sau:

1. Thay đổi trật tự của các từ ngữ trong câu

Ví dụ: So sánh hai câu sau:

• (1) Xin cảm ơn quý vị đã ủng hộ chúng tôi trong việc triển khai dự án này.
• (2) Xin cảm ơn quý vị đã ủng hộ việc triển khai dự án này của chúng tôi.

→ Câu (1) thể hiện sự ủng hộ hướng vào chủ thể (chúng tôi – người thực hiện dự án); câu (2) thể hiện sự ủng hộ hướng vào đối tượng (dự án).

2. Chuyển cụm chủ ngữ – vị ngữ thành cụm danh từ

Ví dụ: So sánh hai câu sau:

• (1) Chúng tôi tiến bộ về kĩ năng viết nhờ luyện viết thường xuyên.
• (2) Sự tiến bộ về kĩ năng viết của chúng tôi là kết quả của việc luyện viết thường xuyên.

→ Câu (1) đưa thông tin đơn giản về chủ thể và hoạt động. Câu (2) muốn nhấn mạnh kết quả của hoạt động nên đã dùng cụm danh từ để “gói” lại cụm chủ ngữ – vị ngữ, làm nổi bật hơn ý muốn biểu đạt.

3. Chuyển câu chủ động thành câu bị động hoặc ngược lại

• Câu chủ động: có chủ ngữ thể hiện chủ thể của hoạt động.
• Câu bị động: có chủ ngữ thể hiện đối tượng của hoạt động (thường có từ được, bị).

Ví dụ:

• (1) Câu chủ động: Tác giả đã thể hiện một cách đầy ấn tượng vẻ đẹp thân thương, diễm lệ của đất nước trong bài thơ.
• (2) Câu bị động: Vẻ đẹp thân thương và diễm lệ của đất nước đã được tác giả thể hiện đầy ấn tượng trong bài thơ.

→ Câu (1) nói về “tác giả”, câu (2) nói về “vẻ đẹp thân thương và diễm lệ của đất nước”. Việc chuyển đổi nhằm đảm bảo tính mạch lạc, liên kết giữa các câu, các đoạn trong văn bản.

II. Luyện tập

Bài tập 1 (trang 95): Xếp đặt các từ ngữ theo trật tự khác hoặc chuyển cụm chủ ngữ – vị ngữ thành cụm danh từ trong những câu dưới đây và nhận xét về sự biến đổi nghĩa có thể có ở từng câu sau việc làm đó.

a. Các bạn tán thưởng bài thuyết minh của em về danh lam thắng cảnh.

→ Câu biến đổi: Bài thuyết minh của em về danh lam thắng cảnh được các bạn tán thưởng.

→ Nhận xét: Câu chủ động đã được chuyển thành câu bị động. Trọng tâm thông tin chuyển từ “các bạn” sang “bài thuyết minh của em”.

b. Con người đã phá vỡ sự toàn vẹn của cảnh quan vì tiến hành một số hoạt động vô ý thức.

→ Các câu biến đổi có thể có:

• Một số hoạt động vô ý thức do con người tiến hành đã phá vỡ sự toàn vẹn của cảnh quan.
• Sự toàn vẹn của cảnh quan đã bị phá vỡ do con người tiến hành một số hoạt động vô ý thức.
• Con người đã phá vỡ sự toàn vẹn của cảnh quan vì một số hoạt động vô ý thức.

→ Nhận xét: Tuỳ cách biến đổi mà trọng tâm thông tin được đặt ở “hoạt động vô ý thức”, “sự toàn vẹn của cảnh quan” hay “con người”.

c. Tác phẩm ấy ra đời đã đánh dấu một thành tựu mới của truyện ngắn Việt Nam hiện đại.

→ Các câu biến đổi có thể có:

• Sự ra đời của tác phẩm ấy đã đánh dấu một thành tựu mới của truyện ngắn Việt Nam hiện đại. (Chuyển cụm chủ – vị thành cụm danh từ.)
• *Một thành tựu mới của truyện ngắn Việt Nam hiện đại đã được đánh dấu bằng sự ra đời của tác phẩm ấy. (Chuyển sang câu bị động.)

→ Nhận xét: Việc chuyển cụm chủ – vị thành cụm danh từ giúp nhấn mạnh sự kiện “ra đời” như một dấu mốc.

Bài tập 2 (trang 95): Biến đổi câu bị động sau thành câu chủ động và cho biết nghĩa của câu đã thay đổi như thế nào sau sự biến đổi này.

Khối đá có hình người trên đỉnh Yên Tử được người đời sau gọi là tượng An Kỳ Sinh. (Theo Thi Sảnh, Yên Tử, núi thiêng)

→ Câu chủ động: Người đời sau gọi khối đá có hình người trên đỉnh Yên Tử là tượng An Kỳ Sinh.

Nhận xét về sự thay đổi nghĩa:

• Câu gốc (bị động) đặt trọng tâm thông tin vào “khối đá có hình người” – tức đối tượng của hành động gọi tên.
• Câu mới (chủ động) đặt trọng tâm thông tin vào “người đời sau” – tức chủ thể thực hiện hành động gọi tên.

Bài tập 3 (trang 95 – 96): Đọc câu sau và thực hiện các yêu cầu nêu ở dưới:

Chính Thái Tông khi nhắc lại câu nói của Phù Vân quốc sư, đã gọi ông là Trúc Lâm đạo sĩ. (Theo Thi Sảnh, Yên Tử, núi thiêng)

a) Xác định căn cứ để xếp câu trên vào kiểu câu chủ động:

Câu trên thuộc kiểu câu chủ động vì:

• Chủ ngữ “chính Thái Tông” là chủ thể thực hiện hành động “gọi”.
• Câu không xuất hiện các từ được, bị – vốn là dấu hiệu rất đặc trưng của câu bị động.

b) Biến đổi cấu trúc của câu từ chủ động sang bị động theo hai hướng:

• Hướng 1 (hoán đổi vị trí các cụm từ chỉ đối tượng và chủ thể của hoạt động, có sử dụng từ được): Phù Vân quốc sư đã được chính Thái Tông gọi là Trúc Lâm đạo sĩ, khi vị vua này nhắc lại câu nói của ông.
• Hướng 2 (sử dụng từ được nhưng lược bỏ cụm từ chỉ chủ thể của hoạt động): Chính vì quan điểm mới về Thiền thể hiện qua câu nói này, Phù Vân quốc sư đã được gọi là Trúc Lâm đạo sĩ.

Bài tập 4 (trang 96): Chuyển đổi mỗi câu chủ động dưới đây thành một câu bị động theo cách làm tương tự đã thực hiện ở bài tập 3:

a. Hậu thế đánh giá bia Vĩnh Lăng là một trong những tấm bia đẹp nhất Việt Nam về mặt mĩ thuật và kĩ thuật.

→ Câu bị động: Bia Vĩnh Lăng được hậu thế đánh giá là một trong những tấm bia đẹp nhất Việt Nam về mặt mĩ thuật và kĩ thuật.

b. Nhiều du khách nước ngoài gọi Việt Nam là “thiên đường của ẩm thực đường phố”.

→ Câu bị động: Việt Nam được nhiều du khách nước ngoài gọi là “thiên đường của ẩm thực đường phố”.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng