I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Vũ Quần Phương sinh năm 1940, quê ở Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Ông là nhà thơ, nhà báo và nhà phê bình văn học. Một số tác phẩm chính: Hoa trong cây (1977), Vầng trăng trong xe bò (1988), Vết thời gian (1996), Bình thơ (2012),…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: trích từ Thơ hay có lời bình 100 bài (Vân Long tuyển chọn, NXB Thanh niên, Hà Nội, 2001).
• Thể loại: văn bản nghị luận (bình thơ). Phương thức biểu đạt: nghị luận.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “say đắm của người viết”): khái quát giá trị của bài thơ Đường núi.
  • Phần 2 (tiếp theo đến “xao xuyến, bay múa, ca hát”): làm rõ cái hay về nội dung, nghệ thuật của bài thơ.
  • Phần 3 (còn lại): khẳng định cái tài của Nguyễn Đình Thi.

3. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Bài bình thơ của Vũ Quần Phương giúp người đọc cảm nhận bài thơ Đường núi sâu sắc, đầy đủ hơn ở nhiều khía cạnh, từ đó thấy được tình yêu tha thiết của Nguyễn Đình Thi đối với thiên nhiên, làng mạc, đất nước.
• Nghệ thuật: triển khai lí lẽ, dẫn chứng mạch lạc, thuyết phục; ngôn từ bình dị, gần gũi nhưng giàu sức gợi; lối viết hấp dẫn, thể hiện sự đồng cảm sâu sắc của người bình với bài thơ.

II. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1

Nêu cảm nhận chung của em về bài thơ Đường núi trước và sau khi đọc bài viết của Vũ Quần Phương.

• Trước khi đọc bài viết: bài thơ Đường núi gợi lên vẻ đẹp trong trẻo, thanh bình của bức tranh thiên nhiên vùng núi vào một buổi chiều; qua đó cảm nhận được tình yêu của nhà thơ với đồng đất, núi rừng, làng mạc quê hương.
• Sau khi đọc bài viết: em hiểu sâu hơn về cái hay của bài thơ — sự tinh tế trong cách chọn từ ngữ, hình ảnh giàu sức gợi; âm điệu lắng lại, chơi vơi, thanh nhẹ (âm điệu của nội tâm); và đặc biệt là “luồng không khí thân yêu trong trẻo” mà nhà thơ tạo ra, khiến phong cảnh mang đậm vị tâm hồn tác giả.

Câu 2

Bài bình thơ gây được ấn tượng như thế nào đối với em? Câu nào, ý nào trong đó khiến em phải suy nghĩ sâu hơn về bài thơ đã đọc?

• Ấn tượng chung: bài bình giúp em tiếp nhận bài thơ ở nhiều khía cạnh hơn; cảm nhận của người bình rất sâu sắc, tinh tế, đầy đủ ngay cả với những chi tiết nhỏ.
• Câu, ý khiến em suy nghĩ sâu hơn (câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các ý sau):
  • Câu khái quát chủ đề: “Bài thơ như bức tranh chấm phá vài nét chiều rừng… lại thấy nổi rõ lên lòng yêu đất đai thôn bản say đắm của người viết.”
  • Câu bàn về âm điệu: “Âm điệu câu thơ là âm điệu của nội tâm, vần bị bỏ rơi… Câu thơ 5 chữ hay 6 chữ không phải do vần điệu thể loại quy định mà do tâm tình tác giả.” → Khiến em nhận ra nhịp điệu bài thơ được tạo nên từ cảm xúc bên trong, không phải từ cách gieo vần.
  • Câu bình về hai câu thơ kết: “Hai câu thơ kết dài tới 7 âm tiết như một sự ngân nga của tâm trí.”

Câu 3

Người bình thơ đã thể hiện sự đồng cảm của mình với bài thơ như thế nào? Theo em, sự đồng cảm này có ý nghĩa gì?

• Sự đồng cảm: người bình đã cảm nhận, thấu hiểu được những rung động, tình cảm tinh tế, kín đáo của nhà thơ dành cho thiên nhiên và con người vùng núi. Nhờ đồng cảm sâu sắc, ông phát hiện ra điều rất tinh tế: âm điệu câu thơ chính là âm điệu của nội tâm, còn vần thì “bị bỏ rơi”.
• Ý nghĩa: sự đồng cảm giúp nhà phê bình cảm nhận sâu sắc tư tưởng, cảm xúc mà nhà thơ gửi gắm, từ đó lan tỏa tình cảm ấy đến người đọc, giúp người đọc hiểu và yêu bài thơ hơn.

Câu 4

Theo em, vì sao Vũ Quần Phương lại khẳng định: “Cái tài của Nguyễn Đình Thi ở bài thơ này là tạo được một luồng không khí thân yêu trong trẻo run rẩy phủ lấy phong cảnh. Phong cảnh bỗng mang vị tâm hồn của tác giả.”?

Bài thơ chỉ tả một buổi chiều vùng núi với lối mòn, nhà sàn, khói bếp, gió, trăng, áo chàm, tiếng hát, cánh đồng,… Nhưng điều làm người đọc xúc động không phải bản thân các cảnh vật, mà là tình cảm, cảm xúc của nhà thơ ẩn sau khung cảnh đó – tình yêu say đắm với đồng đất, núi rừng, làng mạc quê hương. Ánh nhìn yêu thương ấy khiến cảnh vật như cũng rung rinh, xao xuyến, bay múa, ca hát. Vì vậy, phong cảnh trong bài thơ không còn là cảnh khách quan mà đã mang đậm “vị tâm hồn” của tác giả. Đó chính là cái tài của Nguyễn Đình Thi.

Câu 5

Nếu được phép bổ sung cho bài viết của Vũ Quần Phương, em sẽ bổ sung những gì?

Câu hỏi mở, em có thể tham khảo một trong các cách sau.

• Cách 1: Em sẽ bổ sung phần phân tích, cảm nhận về bốn câu thơ cuối (“Mái nhà sàn toả khói xanh / Hươu gào xa văng vẳng / Một mảnh trăng dốc ngả chập chùng / Bước chân bóng động nghiêng bờ núi”) – đoạn mà bài viết chưa bàn kĩ.
• Cách 2: Em sẽ bổ sung phần phân tích tác dụng của biện pháp tu từ nhân hóa trong bài thơ (như “Dải áo chàm bay múa”, “Bờ tre đang reo ánh lửa”), để thấy rõ hơn cách nhà thơ làm cho cảnh vật vùng núi trở nên gần gũi, sống động.
• Cách 3: Em sẽ bổ sung đôi nét về hoàn cảnh sáng tác (bài thơ viết năm 1948, trong thời kì kháng chiến) để người đọc hiểu rõ hơn tình cảm gắn bó của nhà thơ với núi rừng, làng bản.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng