I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Bảo Ninh sinh năm 1952, quê ở Quảng Bình (nay thuộc tỉnh Quảng Trị).

• Ông vào bộ đội năm 1969 và bắt đầu viết văn sau khi giải ngũ vào năm 1975.
• Ông sáng tác ở nhiều thể loại: tiểu thuyết, tạp bút, truyện ngắn.
• Một số tập truyện ngắn tiêu biểu: Trại bảy chú lùn (1987), Truyện ngắn Bảo Ninh (2002), Lan man trong lúc kẹt xe (2005), Chuyện xưa kết đi, được chưa? (2009)…

2. Tác phẩm

• Thể loại: truyện ngắn.
• Phương thức biểu đạt chính: tự sự (kết hợp miêu tả, biểu cảm).
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất (nhân vật “tôi” – người cha).
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “có cả điều bí ẩn của đời tôi”): lời mở đầu về dòng sông quê hương và những bí ẩn của đời nhân vật “tôi”.
  • Phần 2 (tiếp đến “– Con tôi!”): sự kiện đêm rằm tháng Bảy – cơn lũ dữ, vợ và con bị nạn, “tôi” nhận đứa trẻ khác làm con.
  • Phần 3 (còn lại): nỗi đau và bí mật được nhân vật “tôi” giữ kín suốt cuộc đời.

II. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Cốt truyện của tác phẩm xoay quanh sự kiện nào?

Cốt truyện xoay quanh sự kiện đêm Rằm tháng Bảy – thời điểm vừa đỉnh lũ vừa vỡ đê ở quê hương nhân vật “tôi”. Trong đêm ấy:

• Bom Mỹ phá tan vệt đê canh giữ, nước lũ tràn vào làng.
• Vợ chồng “tôi” dìu nhau lên cây đa trước đình làng tránh lũ.
• Cành đa gãy, đứa con trai sơ sinh của “tôi” và vợ tuột khỏi tay mẹ, rơi xuống dòng nước.
• “Tôi” lao xuống cứu con, vớt được một đứa bé đưa lên rồi tiếp tục lặn cứu vợ nhưng không thành – vợ chết, thi thể không tìm thấy.
• Khi tỉnh dậy, “tôi” phát hiện đứa trẻ được cứu lên là con gái, không phải con trai của vợ chồng “tôi”. Nhưng “tôi” vẫn nhận làm con và giữ kín bí mật suốt đời.

→ Sự kiện ấy đã xé tan một gia đình, tạo nên một bí mật được cất giấu cả đời và một nỗi đau không người chia sẻ trong lòng nhân vật “tôi”.

Câu 2: Câu chuyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy? Với nội dung câu chuyện được kể, việc lựa chọn ngôi kể như vậy có tác dụng gì?

a) Ngôi kể: Câu chuyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ nhất, xưng “tôi” (chính là người cha – nhân vật chính của truyện).

b) Tác dụng của ngôi kể:

• Tăng tính chân thực, xúc động cho câu chuyện: “tôi” là người trực tiếp tham dự, trải qua mọi biến cố nên lời kể đầy ám ảnh.
• Bộc lộ trực tiếp tâm trạng, nỗi đau của nhân vật – những cảm xúc tận cùng khi mất vợ, mất con, khi “chết lặng” nhận ra sự thật.
• “Tôi” là người duy nhất biết bí mật về đứa trẻ được vớt lên. Nhờ ngôi kể này, người đọc mới có thể tiếp cận được bí ẩn ấy – điều mà ngay cả con gái “tôi” và mọi người trong làng đều không biết.
• Tạo nên chiều sâu nhân văn cho truyện: lòng vị tha, đức hi sinh thầm lặng của người cha được thể hiện một cách tinh tế qua chính lời kể của ông.

Câu 3: Điều gì đã khiến nhân vật “tôi” “chết lặng”? Phân tích vai trò của chi tiết này trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm.

a) Điều khiến nhân vật “tôi” “chết lặng”:

Nhân vật “tôi” “chết lặng” khi nhìn chị phụ nữ trên ca nô thay tã cho đứa bé mà “tôi” vừa cứu lên. Lúc ấy, “tôi” nhận ra đứa trẻ là một bé gái – trong khi con của vợ chồng “tôi” là con trai (trước đó vợ “tôi” đã khẳng định: “Con trai… con trai mà… con trai…”).

→ Như vậy, đứa trẻ “tôi” vớt được không phải con ruột của mình. Con trai “tôi” đã bị dòng nước cuốn đi mãi mãi.

b) Vai trò của chi tiết:

• Là chi tiết bước ngoặt của truyện, đẩy nỗi đau của nhân vật “tôi” lên đỉnh điểm: vừa mất vợ, vừa mất đứa con ruột thật sự.
• Mở ra bí mật trung tâm của tác phẩm – bí mật mà nhân vật “tôi” sẽ giữ kín suốt cuộc đời để bảo vệ đứa trẻ.
• Thể hiện sâu sắc chủ đề: ca ngợi lòng vị tha, đức hi sinh thầm lặng của người cha. Dù không phải con ruột, “tôi” vẫn thốt lên hai lần “Con tôi!” như một lời xác nhận: từ giờ phút này, đứa bé chính là con mình.
• Khắc sâu nỗi đau câm lặng của con người – một nỗi đau “không thể nói nên lời”.

Câu 4: Theo em, vì sao nhân vật “tôi” giữ điều bí mật cho riêng mình? Im lặng chịu đựng nỗi đau có phải là lựa chọn tốt nhất của nhân vật không? Vì sao?

a) Vì sao nhân vật “tôi” giữ bí mật cho riêng mình:

• Nhân vật “tôi” muốn đứa trẻ tin rằng nó có một người cha thật sự, một gia đình thật, không phải chịu mặc cảm là đứa con mồ côi, không rõ nguồn gốc.
• Ông không muốn đứa trẻ phải chịu đựng nỗi đau tinh thần khi biết sự thật.
• Đó là biểu hiện của lòng vị tha, đức hi sinh của người cha: chấp nhận giữ nỗi đau cho riêng mình để đánh đổi lấy cuộc đời bình yên cho đứa con.

→ Đây là một sự “dối lừa” cao cả và đầy yêu thương.

b) Im lặng chịu đựng nỗi đau có phải là lựa chọn tốt nhất không?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách trả lời sau.

• Cách 1 (Đồng tình): Theo em, trong hoàn cảnh của nhân vật “tôi”, im lặng chịu đựng nỗi đau là lựa chọn đúng đắn nhất. Bởi nếu nói ra sự thật, đứa trẻ vô tội sẽ phải chịu nỗi đau tinh thần suốt đời khi biết mình không có cha mẹ ruột. Sự im lặng của “tôi” xuất phát từ tình yêu thương và lòng vị tha, đem lại hạnh phúc và bình yên cho người khác.
• Cách 2 (Không hoàn toàn đồng tình): Theo em, im lặng chịu đựng không hẳn là lựa chọn tốt nhất, vì nỗi đau bị giấu kín lâu ngày sẽ trở thành gánh nặng dày vò người trong cuộc. Đôi khi, chia sẻ nỗi đau với người thân hoặc người đáng tin cậy sẽ giúp con người vơi bớt khổ đau. Tuy nhiên, trong trường hợp này, lựa chọn im lặng của nhân vật “tôi” vẫn rất đáng trân trọng vì xuất phát từ tình yêu thương dành cho đứa trẻ.
• Cách 3 (Tùy hoàn cảnh): Em nghĩ rằng việc im lặng chịu đựng nỗi đau là tốt hay không còn tuỳ vào hoàn cảnh cụ thể. Với nhân vật “tôi” trong truyện, sự im lặng là cao cả vì đem lại hạnh phúc cho người khác. Nhưng trong nhiều trường hợp khác của cuộc sống, con người cần biết chia sẻ, mở lòng để tìm sự giúp đỡ, tránh để nỗi đau tích tụ thành tổn thương lâu dài.

Câu 5: Nêu suy nghĩ của em về ý nghĩa của nhan đề tác phẩm. Em có thể đề xuất một nhan đề khác cho truyện được không? Giải thích ý nghĩa của nhan đề do em đề xuất.

a) Ý nghĩa nhan đề “Bí ẩn của làn nước”:

• “Làn nước” trong truyện là dòng sông quê hương – nơi đã diễn ra biến cố đêm Rằm tháng Bảy, nơi cuốn đi vợ và con trai của nhân vật “tôi”, và cũng là nơi đưa đứa trẻ vô danh đến với “tôi”.
• “Bí ẩn của làn nước” chính là bí mật về thân phận đứa trẻ: nó là ai, từ đâu đến, ai là cha mẹ ruột của nó – chỉ có dòng sông biết. Đó cũng là bí mật của chính nhân vật “tôi” giấu kín suốt cuộc đời.
• Nhan đề gợi sự ẩn giấu nỗi niềm, thể hiện sự chịu đựng nỗi đau, hi sinh thầm lặng vì người khác – chính là chủ đề của tác phẩm.

b) Đề xuất nhan đề khác:

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: “Trái tim người cha” – nhan đề này nhấn mạnh lòng vị tha và đức hi sinh của nhân vật “tôi”: dù biết đứa trẻ không phải con ruột, ông vẫn nhận và nuôi nó như con mình, giữ kín bí mật suốt đời để bảo vệ hạnh phúc cho con.
• Cách 2: “Nỗi đau không lời” – nhan đề này gợi ra nỗi đau câm lặng, không thể nói nên lời của nhân vật “tôi”: nỗi đau mất vợ, mất con ruột và phải sống chung với bí mật suốt cả cuộc đời.
• Cách 3: “Đứa con của làn nước” – nhan đề này gắn với chi tiết “nó là đứa con của làn nước, mọi người đều nói thế” trong truyện, vừa thể hiện được nguồn gốc bí ẩn của đứa bé, vừa gợi sự thiêng liêng trong tình cha con.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng