I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Hoàng Phủ Ngọc Tường (1937 – 2023), quê ở Quảng Trị, sống và làm việc nhiều năm ở Huế. Sáng tác của ông ngợi ca vẻ đẹp đất nước, con người, đặc biệt là Huế. Ở mảng tản văn, ông thể hiện vốn văn hóa sâu rộng, cách tiếp cận đời sống độc đáo, tâm hồn nhạy cảm và ngòi bút tài hoa. Tác phẩm tiêu biểu: Ai đã đặt tên cho dòng sông? (1986), Huế – Di tích và con người (2001).

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: trích tập Huế – Di tích và con người (NXB Đà Nẵng, 2001).
• Thể loại: tản văn.
• Đề tài: viết về món ăn đặc sản.
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất.
• Giọng điệu: kết hợp hài hước và trữ tình.
• Đối tượng (hiện tượng) chính: món cơm hến trong cuộc sống đời thường của người Huế.

3. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Giới thiệu món cơm hến đậm đà bản sắc xứ Huế, đồng thời thể hiện suy nghĩ của tác giả về việc “cải tiến” món ăn dân tộc; qua đó bộc lộ tình yêu quê hương da diết.
• Nghệ thuật: sử dụng ngôn ngữ địa phương; giọng điệu hài hước kết hợp trữ tình.

II. Trước khi đọc

Câu 1. Chia sẻ hiểu biết về nét riêng trong phong cách ẩm thực của mỗi vùng miền. (câu hỏi mở — chọn một cách)

• Cách 1: Mỗi quốc gia có nền ẩm thực riêng tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo, ví dụ: phở (Việt Nam), sushi (Nhật Bản), cơm trộn (Hàn Quốc), gỏi đu đủ (Thái Lan).
• Cách 2: Ngay trong nước ta, mỗi miền cũng có món đặc trưng: miền Bắc có phở, cốm; miền Trung có bún bò Huế, mì Quảng; miền Nam có hủ tiếu, cá kho tộ.

Câu 2. Nếu giới thiệu một món ăn đặc sản ở quê em, em chọn món nào? (câu hỏi mở — chọn một cách)

• Cách 1: Em chọn món phở — món ăn đặc trưng cho văn hóa ẩm thực Hà Nội.
• Cách 2: Em chọn cốm làng Vòng — món quà mùa thu nổi tiếng của Hà Nội.
• Cách 3: Em chọn món đặc sản của quê mình (em điền tên món ăn cụ thể ở địa phương).

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi — Nét riêng trong khẩu vị của người Huế: thích ăn đủ vị, đặc biệt thích hai vị mà nhiều người sợ là cay và đắng (ăn mướp đắng, cháo nấm tràm đắng).
2. Suy luận — Tác giả là người vùng nào? Chi tiết nào cho thấy? → Tác giả là người Huế. Chi tiết: “Tôi xin giới thiệu một ngày ‘Hạnh phúc trời hành’ của dân Huế tui…”.
3. Theo dõi — Câu văn nêu ý kiến riêng của tác giả về món ăn đặc sản: “Với tôi, một món ăn đặc sản cũng giống như một di tích văn hóa, cứ phải giống y như ngày xưa, và mọi ý đồ cải tiến đều mang tính phá phách, chỉ tạo nên những ‘đồ giả’!”.
4. Theo dõi — Các nguyên liệu làm cơm hến: mặt hến (vị chủ), cơm nguội, bún tàu (miến), măng khô, thịt heo thái chỉ, rau sống (thân chuối, bắp chuối, môn bạc hà, khế, rau thơm, giá), nước luộc hến và bộ đồ màu gồm nhiều gia vị.
5. Theo dõi — Vị thứ mười lăm của cơm hến: là lửa — một bếp lửa chắt chiu, ấp ủ đi trong mưa suốt mùa đông, bền bỉ theo bước chân người.

IV. Sau khi đọc — Trả lời câu hỏi

Câu 1

Những chi tiết nào cho thấy cơm hến là món ăn bình dân?

• Nguyên liệu: ruột hến, cơm nguội, miến, măng khô, rau sống, thịt heo — đơn giản, dễ kiếm, có thể tận dụng lại.
• Gia vị: da heo, tóp mỡ, ớt, muối, mè, đậu phộng, ruốc, bánh tráng… — rẻ, dễ kiếm.
• Nơi bán: bán rong trên đường phố.
• Người ăn: mọi người, cả giàu lẫn nghèo; giá rẻ, hợp túi tiền.

→ Cơm hến là món ăn bình dân từ nguyên liệu đến cách ăn.

Câu 2

Món cơm hến cho thấy đặc điểm gì trong phong cách ăn uống của người Huế?

• Người Huế thích ăn cay: cơm hến có tới ba loại ớt (ớt tương, ớt dầm mắm, ớt màu); tiêu biểu cho phong cách ăn “cay dễ sợ”, “cay chảy nước mắt”.
• Món ăn được chế biến tỉ mỉ, cầu kì với rất nhiều gia vị.

→ Người Huế đã nâng một món ăn bình dân lên thành nghệ thuật ẩm thực.

Câu 3

Chuyện cơm hến có phải chỉ đơn giản là văn bản giới thiệu một món ăn không? Tác giả bàn tới những điều gì xung quanh món cơm hến?

Không. Ngoài giới thiệu món ăn, tác giả còn kể những câu chuyện xung quanh món cơm hến (cách chế biến cầu kì, Cồn Hến, chị bán hàng…) và đặc biệt bày tỏ quan điểm về việc giữ gìn món ăn, khẳng định giá trị văn hóa tinh thần của món cơm hến.

Câu 4

Tại sao tác giả cho rằng “một món ăn đặc sản cũng giống như một di tích văn hóa”?

Vì di tích văn hóa ghi dấu ấn lịch sử một thời, muốn giữ gìn thì phải bảo tồn nguyên trạng nét xưa. Món ăn đặc sản cũng vậy: phải giống y như ngày xưa, mọi ý đồ cải tiến đều mang tính phá phách, chỉ tạo nên “đồ giả”. Theo tác giả, trong khẩu vị, tính bảo thủ là yếu tố văn hóa quan trọng để bảo toàn di sản — giữ được nét xưa là giữ được truyền thống, pha tạp sẽ mất đi hồn cốt.

Câu 5

Hình ảnh chị bán hàng cùng gánh cơm hến và bếp lửa gợi cho em suy nghĩ gì về ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của người dân địa phương?

• Chị bán hàng: dáng gầy mỏng manh, áo dài đen cũ kĩ, nón cời, tiếng rao lanh lảnh; gánh cơm rẻ mà vẫn đủ vị, tỉ mỉ. Đó là hình ảnh người lao động nghèo nhưng tươm tất, giữ cốt cách nền nã của người cố đô, mưu sinh gắn với niềm vui tiếp nối truyền thống.
• Bếp lửa (vị thứ mười lăm): tượng trưng cho sự ấp iu, chắt chiu và tinh thần giữ gìn bản sắc văn hóa.

→ Người dân Huế luôn cố gắng giữ gìn và tiếp nối món ăn đậm đà bản sắc, để nhắc đến cơm hến là nhớ đến Huế.

Câu 6

Tìm những từ ngữ cho thấy lời văn giống như tác giả đang trò chuyện với bạn đọc.

Một số cách diễn đạt mang tính trò chuyện, dùng khẩu ngữ Huế: “dân Huế tui”, “Hạnh phúc trời hành”, “cay dễ sợ”, “túi mắt túi mũi”, “cắn kêu cái rốp”, “Tôi rất ghét…”, “tôi thất kinh”, “xúc động tận chân răng”, “thèm đứt sợi tóc”, “chao ôi là Huế!”.

Câu 7

Em cảm nhận như thế nào về cái tôi tác giả được thể hiện trong Chuyện cơm hến? (câu hỏi mở — chọn một cách)

• Cách 1: Đó là cái tôi yêu quê hương tha thiết, gắn bó với Huế từ những điều nhỏ nhất như món cơm hến; trân trọng những nét văn hóa ẩm thực độc đáo của quê mình.
• Cách 2: Đó là cái tôi công dân giàu trách nhiệm, có ý thức giữ gìn truyền thống văn hóa; bày tỏ quan điểm rõ ràng về việc không nên cải tiến, pha tạp món ăn quê hương để bảo toàn di sản.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về một nét sinh hoạt thể hiện vẻ đẹp của con người và truyền thống văn hóa nơi em đang sống.

Đoạn văn tham khảo 1 (gói bánh chưng ngày Tết):

Ở quê em, gói bánh chưng ngày Tết là một nét sinh hoạt đẹp được giữ gìn qua bao thế hệ. Cứ đến chiều hai tám, hai chín Tết, cả nhà lại quây quần bên nồi bánh chưng. Ông bà bày lá dong, đãi gạo, đãi đỗ; bố mẹ gói bánh, còn chúng em háo hức ngồi xem và phụ giúp. Đêm luộc bánh, mọi người ngồi bên bếp lửa hồng trò chuyện, kể cho nhau nghe những câu chuyện cũ. Khung cảnh ấy thật ấm áp và gắn kết tình cảm gia đình. Em rất tự hào và mong muốn gìn giữ nét đẹp truyền thống này.

Đoạn văn tham khảo 2 (cốm mùa thu Hà Nội):

Giữa lòng Hà Nội tấp nập, mỗi độ thu về vẫn có những gánh hàng rong bán cốm non. Hương cốm thơm dịu của lúa nếp non theo gió lan tỏa khắp các con phố. Người bán hàng đôi tay khéo léo gói từng gói cốm nhỏ trong lá sen xanh mát. Người mua nhẩn nha thưởng thức vị dẻo thơm, ngọt bùi rất riêng của hạt cốm. Cốm đã trở thành nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của mảnh đất ngàn năm văn hiến. Với em, cốm không chỉ là món quà mùa thu mà còn níu giữ tâm hồn của những người con Hà Nội.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng