Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả
Thanh Thảo (tên thật Hồ Thành Công) sinh năm 1946, quê ở Quảng Ngãi. Ông là nhà thơ, nhà báo, được chú ý qua những tập thơ và trường ca viết về chiến tranh và thời hậu chiến. Tác phẩm tiêu biểu: Những người đi tới biển (1977), Dấu chân qua trảng cỏ (1978), Những ngọn sóng mặt trời (1981), Khối vuông ru-bích (1985),…
2. Tác phẩm
- Xuất xứ: trích Dấu chân qua trảng cỏ (NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2015).
- Thể loại: thơ năm chữ.
- Phương thức biểu đạt: biểu cảm.
- Bố cục (2 phần):
- Phần 1 (2 khổ đầu): nhớ quê hương, nhớ mẹ qua hình ảnh thân thuộc (mùi xôi, bếp lửa).
- Phần 2 (2 khổ còn lại): cảm xúc, suy ngẫm của người con qua nỗi nhớ.
3. Giá trị nội dung và nghệ thuật
- Nội dung: qua hình ảnh nồi xôi, mùi cơm nếp, bài thơ thể hiện tình cảm sâu sắc của người con (người lính) dành cho mẹ và quê hương, đất nước.
- Nghệ thuật: thể thơ năm chữ; gieo vần chân, nhịp linh hoạt; hình ảnh gần gũi, bình dị; biện pháp ẩn dụ, nhân hóa.
II. Trước khi đọc
Câu 1
Xác định bài thơ thuộc thể năm chữ trong số những bài thơ sau: Chuyện cổ nước mình, Chuyện cổ tích về loài người, Mây và sóng, Bắt nạt, Những cánh buồm.
Các bài thơ thuộc thể năm chữ: Chuyện cổ tích về loài người (Xuân Quỳnh) và Bắt nạt (Nguyễn Thế Hoàng Linh).
Câu 2
Xôi là một món ăn quen thuộc của người Việt. Chia sẻ cảm nhận của em về hương vị của món ăn đó.
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1: Xôi nếp dẻo thơm, ăn vào thấy ấm bụng và ngọt bùi. Mùi xôi gợi cho em không khí ấm cúng của những bữa cơm gia đình.
- Cách 2: Với em, xôi là món ăn dân dã, gắn với tuổi thơ và quê hương. Hương nếp thơm nồng khiến em nhớ đến bà, đến mẹ và những ngày sum vầy.
III. Trong khi đọc
1. Theo dõi: Số tiếng trong mỗi dòng, vần và nhịp thơ
Mỗi dòng 5 tiếng; gieo vần chân, vần liền (bếp – nếp); nhịp linh hoạt (2/3, 1/4, 3/2).
2. Hình dung: Hình ảnh người mẹ trong kí ức người con
Mẹ hiện lên hiền từ, đảm đang, chịu thương chịu khó, tảo tần: nhặt lá về đun bếp, thổi nồi xôi nếp thơm lừng cho con.
3. Theo dõi: Tình cảm của người con dành cho mẹ và quê hương, đất nước
Người con nhớ thương, kính yêu mẹ và yêu quê hương, đất nước; tình cảm ấy hòa quyện, “chia đều nỗi nhớ thương” cho mẹ già và đất nước.
IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi
Câu 1
Số tiếng trong một dòng, cách gieo vần, ngắt nhịp và chia khổ của Gặp lá cơm nếp có gì khác với Đồng dao mùa xuân?
| Tiêu chí | Gặp lá cơm nếp | Đồng dao mùa xuân |
|---|---|---|
| Số tiếng | 5 tiếng | 4 tiếng |
| Gieo vần | vần chân (vần liền) | vần chân (vần cách) |
| Nhịp thơ | linh hoạt trên nền 2/3 | linh hoạt trên nền 2/2 |
| Chia khổ | 4 khổ (có khổ cuối đặc biệt chỉ 2 dòng) | 9 khổ (có 2 khổ đặc biệt: 3 dòng và 2 dòng) |
Câu 2
Nêu nhận xét về hoàn cảnh đã gợi nhắc người con nhớ về mẹ. Trong kí ức của người con, hình ảnh mẹ hiện lên như thế nào?
- Hoàn cảnh: trên đường hành quân ra mặt trận, người con tình cờ gặp lá cơm nếp, ngửi thấy mùi hương gợi nhớ mùi xôi quê nhà. Đó là hoàn cảnh đặc biệt của người lính trong những năm chiến tranh.
- Hình ảnh mẹ: hiền từ, đảm đang, chịu thương chịu khó, tảo tần — nhặt lá về đun bếp, thổi nồi xôi nếp thơm cho con.
Câu 3
Trong khổ thơ thứ ba, người con thể hiện những tình cảm, cảm xúc gì? Vì sao những tình cảm ấy cùng trào dâng khi “gặp lá cơm nếp”?
- Tình cảm: nỗi nhớ thương, kính yêu mẹ hòa cùng tình yêu quê hương, đất nước (“Mẹ già và đất nước / Chia đều nỗi nhớ thương”).
- Vì sao: mùi cơm nếp chính là “mùi vị quê hương”, gắn với hình ảnh mẹ và tuổi thơ. Khi gặp lá cơm nếp, mùi hương quen thuộc ấy cùng lúc khơi dậy trong lòng người con tình yêu mẹ và tình yêu quê hương, đất nước.
Câu 4
Em cảm nhận như thế nào về hình ảnh người con trong bài thơ?
Người con là người lính giàu tình cảm, có tâm hồn nhạy cảm, tinh tế; hiếu thảo, luôn nhớ thương và kính yêu mẹ; đồng thời yêu quê hương, đất nước sâu nặng. Tình yêu gia đình và tình yêu đất nước trong anh hòa làm một.
Câu 5
Theo em, thể thơ năm chữ có tác dụng gì trong việc thể hiện cảm xúc của nhà thơ?
Thể thơ năm chữ ngắn gọn, nhịp linh hoạt, gần gũi, dễ đọc dễ nhớ; giúp nhà thơ thể hiện một cách hàm súc, tự nhiên và sâu lắng những tình cảm dành cho mẹ và quê hương, đất nước.
V. Viết kết nối với đọc
Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nghĩ về tình cảm của người con đối với mẹ trong bài thơ Gặp lá cơm nếp.
Đoạn văn tham khảo 1:
Bài thơ Gặp lá cơm nếp đã thể hiện thật cảm động tình cảm của người con dành cho mẹ. Trên đường hành quân, chỉ một mùi lá cơm nếp thoảng qua cũng đủ khiến anh nhớ về bát xôi mùa gặt và hình ảnh mẹ tảo tần bên bếp lửa. Nỗi nhớ ấy cho thấy người con vô cùng yêu thương và biết ơn mẹ. Với anh, mẹ chính là hương vị quê hương, là điều thiêng liêng nhất trong tâm hồn. Tình cảm dành cho mẹ còn hòa cùng tình yêu đất nước, “chia đều nỗi nhớ thương”. Đọc bài thơ, em càng thêm trân trọng tình mẫu tử và yêu thương mẹ của mình hơn.
Đoạn văn tham khảo 2:
Đọc Gặp lá cơm nếp, em xúc động trước nỗi nhớ mẹ tha thiết của người con. Dù đã xa nhà nhiều năm, chỉ cần gặp lá cơm nếp, gặp mùi xôi quen thuộc là hình ảnh mẹ lại hiện về: hiền từ, tảo tần, nhặt lá về đun bếp thổi nồi xôi thơm cho con. Người con luôn khắc ghi “mùi vị quê hương” gắn liền với mẹ và không thể nào quên. Tình yêu thương mẹ trong anh sâu nặng đến mức được đặt ngang với tình yêu đất nước. Qua đó, em cảm nhận được tấm lòng hiếu thảo và trái tim giàu tình cảm của người lính. Bài thơ nhắc em hãy luôn yêu thương, trân trọng mẹ khi còn có thể.
Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng