I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Coóc-nây (1606 – 1684) là nhà viết kịch xuất sắc của nền bi kịch cổ điển Pháp thế kỉ XVII.

• Kịch của ông có tính chất duy lí, thường thể hiện quan hệ giữa cá nhân và xã hội thông qua sự đấu tranh giữa lí trí và dục vọng của con người.
• Một số vở kịch tiêu biểu: Mê-đê (1635), Lơ Xít (1636), Xin-na (1640), O-ra-xơ (1640)…

2. Tác phẩm

• Đề tài: dựa trên một vở kịch về biến cố lịch sử có thật ở Tây Ban Nha thế kỉ XI – người anh hùng, hiệp sĩ Rô-đri-gơ Đi-a-dờ chiến thắng giặc Mô.
• Nhan đề: “Xít” nghĩa là “Ngài”, “Tôn ông” – danh hiệu mà chính giặc Mô đã gọi Rô-đri-gơ để bày tỏ sự kính phục.
• Nội dung trọng tâm: Coóc-nây tập trung thể hiện cuộc đấu tranh nội tâm của nhân vật giữa một bên là danh dự, bổn phận với dòng họ và một bên là tình yêu nam nữ.
• Vị trí đoạn trích: Hồi III, Lớp IV – cuộc gặp gỡ giữa Rô-đri-gơ và Si-men sau khi chàng giết cha của nàng. Đây là cao trào (đỉnh điểm) của vở kịch.

II. Trước khi đọc

Trong mỗi con người đều có hai mặt cảm xúc và lí trí, đôi khi, hai mặt này có thể xung đột dữ dội. Hãy kể lại một trải nghiệm cá nhân khi em kiềm chế cảm xúc và dùng lí trí để quyết định hành động của mình.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Có lần em rất giận một người bạn vì bị bạn hiểu lầm và nói xấu sau lưng. Em đã định cãi vã, làm rõ trắng đen ngay lập tức. Nhưng sau đó, em đã bình tĩnh lại, dùng lí trí để suy nghĩ rằng cãi nhau giữa lớp sẽ chỉ làm tình bạn rạn nứt thêm. Em đã chọn gặp riêng bạn để nói chuyện chân thành. Cuối cùng, hai đứa đã hiểu nhau và tình bạn còn bền chặt hơn trước.
• Cách 2: Em từng bị một nhóm bạn rủ trốn học để đi chơi. Lúc đó, em rất tò mò và thích thú với lời mời gọi đó. Nhưng em đã kiềm chế cảm xúc, dùng lí trí để cân nhắc hậu quả: bố mẹ sẽ buồn, thầy cô sẽ phạt, việc học sẽ bị ảnh hưởng. Em đã từ chối lời rủ rê và sau này em rất tự hào về quyết định đó.

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi: Việc Rô-đri-gơ muốn được chết

• Rô-đri-gơ chủ động đến nhà Si-men sau khi giết cha nàng, van xin nàng giết mình: “Đừng tiếc máu ta! […] Nhìn ta chết và mối thù em rửa sạch!”.
• Chàng đưa kiếm cho Si-men, mong nàng “Bằng tay em kết liễu cuộc đời sầu muộn”.
• Chàng muốn dâng máu mình để đền đáp nỗi đau cho người yêu, giúp nàng làm tròn bổn phận trả thù cha.

→ Hành động ấy thể hiện tình yêu mãnh liệt và lòng cao thượng của Rô-đri-gơ.

2. Chú ý: Nỗi đau của Si-men

• Khi thấy Rô-đri-gơ xuất hiện: “Ta ở đâu đây? Ta thấy gì? Thật, giả?” – bàng hoàng, sửng sốt.
• “Ôi đau đớn!”, “Em chết mất!”, “Chàng đi đi! Để em từ biệt cõi đời!” – nỗi đau đến mức muốn chết.
• Khi thấy thanh kiếm còn đẫm máu cha: “Cất khỏi mắt em cái vật đáng kinh kia!” – kinh hãi, đau đớn tột cùng.

→ Si-men chịu nỗi đau giằng xé: vừa đau vì mất cha, vừa đau vì người gây nên cái chết của cha lại chính là người mình yêu.

3. Chú ý: Sự “phân vân” của Rô-đri-gơ

• Rô-đri-gơ thừa nhận trước khi đấu kiếm, chàng đã có lúc “vì em mà ngả nghiêng, rời rã”, “thầm oán trách cha ta, và oán trách cả bản thân ta nữa”.
• Chàng phân vân giữa hai sự lựa chọn: “mất lòng em hoặc chịu điều sỉ nhục”.
• Cuối cùng, chàng nhận ra: “mất danh dự thì yêu em không thể được” và “Nghe tiếng gọi con tim và làm theo lệnh nó / Là không xứng tình em và tiêu tan phẩm giá”.

→ Sự phân vân cho thấy cuộc đấu tranh nội tâm dữ dội giữa tình yêu và danh dự, cuối cùng lí trí chiến thắng.

4. Theo dõi: Si-men đánh giá hành động của Rô-đri-gơ

• Si-men không trách cứ Rô-đri-gơ: “Em không thể trách chàng đã tránh điều đê tiện”.
• Nàng thừa nhận: hành động của Rô-đri-gơ là nghĩa vụ của một con người cao thượng (“Hành động chàng, không ngoài nghĩa vụ con người cao thượng”).
• Nàng hiểu Rô-đri-gơ làm vậy để bảo vệ danh dự, xứng đáng với tình yêu của nàng.

5. Theo dõi: Si-men làm gì để xứng đáng với người mình yêu?

• Si-men quyết tâm đòi mạng Rô-đri-gơ để trả thù cho cha và giữ tròn danh dự của mình.
• Nàng khẳng định: “Giết cha em, chàng chứng tỏ cùng em xứng đáng / Để xứng chàng, em cũng phải đòi chàng thế mạng”.

→ Si-men cũng chọn đặt nghĩa vụ, bổn phận, danh dự lên trên tình yêu – giống như cách Rô-đri-gơ đã làm. Đó là cách nàng chứng tỏ mình xứng đáng với người mình yêu.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Vì sao Rô-đri-gơ đến gặp Si-men sau khi đã giết cha của nàng?

Rô-đri-gơ đến gặp Si-men sau khi giết cha nàng vì:

• Chàng muốn bày tỏ tình yêu sâu sắc với Si-men và giải thích hành động của mình – đó là việc làm vì danh dự, không vì thù hận cá nhân.
• Chàng muốn được chết dưới tay người yêu, để Si-men có thể làm tròn bổn phận trả thù cho cha.
• Chàng coi đó là cách đền đáp nỗi đau mà mình đã gây ra cho Si-men, và cũng là cách chứng minh tình yêu của mình.

→ Đây là hành động xuất phát từ tình yêu mãnh liệt và lòng cao thượng của Rô-đri-gơ.

Câu 2: Rô-đri-gơ đánh giá như thế nào về việc chàng giết cha của Si-men? Vì sao chàng không “Nghe tiếng gọi con tim và làm theo lệnh nó”?

a) Đánh giá của Rô-đri-gơ về hành động của mình:

• Chàng không hối hận, khẳng định mình đã hành động đúng: “Chớ mong chờ ở lòng âu yếm của ta / Sự hối hận đê hèn về hành động đúng vừa qua!”.
• Chàng tuyên bố: “sẽ còn làm vậy nữa nếu như cần!”.
• Chàng coi việc trả thù cho cha là bổn phận và danh dự không thể bỏ qua: cha bị tát là “một cái tát xúc phạm người sâu nặng biết bao”.

b) Vì sao chàng không “Nghe tiếng gọi con tim”:

• Vì với Rô-đri-gơ, mất danh dự là mất tất cả – sẽ không còn phẩm giá, không có tư cách để yêu một người cao quý như Si-men.
• Chàng khẳng định: “Nghe tiếng gọi con tim và làm theo lệnh nó / Là không xứng tình em và tiêu tan phẩm giá”.
• Với chàng, chỉ khi giữ được danh dự, chàng mới xứng đáng với tình yêu của Si-men.

Câu 3: Chỉ ra diễn biến tâm trạng của Si-men trong đoạn trích.

Tâm trạng của Si-men diễn biến qua nhiều cung bậc:

• Bàng hoàng, sửng sốt khi thấy Rô-đri-gơ xuất hiện: “Ta ở đâu đây? Ta thấy gì? Thật, giả?”.
• Đau đớn tột cùng, muốn chết: “Ôi đau đớn!”, “Em chết mất!”.
• Kinh hãi, ghê sợ khi thấy thanh kiếm còn đẫm máu cha: “Cất khỏi mắt em cái vật đáng kinh kia!”.
• Thấu hiểu và cảm thông với hành động của Rô-đri-gơ: thừa nhận đó là “nghĩa vụ con người cao thượng”, không trách chàng.
• Tình yêu trỗi dậy xen lẫn nỗi đau: “Nếu phụ thân em chết vì điều bất hạnh khác / Em đã thấy nơi chàng niềm an ủi lòng duy nhất”.
• Quyết tâm: đặt nghĩa vụ trả thù cha lên trên tình yêu, đòi chàng thế mạng để xứng đáng với chính người mình yêu.

→ Si-men cũng trải qua sự giằng xé nội tâm dữ dội giữa tình yêu và bổn phận, cuối cùng lí trí và danh dự chiến thắng.

Câu 4: Phân tích sự giằng xé nội tâm của hai nhân vật Rô-đri-gơ và Si-men. Từ đó, hãy chỉ ra xung đột chính của vở kịch được thể hiện trong đoạn trích.

a) Sự giằng xé nội tâm của hai nhân vật:

• Rô-đri-gơ: đứng trước bi kịch lựa chọn giữa nghe theo tiếng gọi tình yêu hay phục tùng lí trí và danh dự. Chàng đã “phân vân”, có lúc “ngả nghiêng, rời rã”, oán trách cha và bản thân. Cuối cùng, chàng chọn giữ trọn danh dự, chấp nhận giết cha của người yêu để rửa nhục cho cha mình. Sau đó, chàng lại đau đớn đến gặp Si-men, sẵn sàng chịu chết để đền đáp tình yêu.
• Si-men: đứng trước sự lựa chọn trả thù cho cha (đồng nghĩa với việc phải giết người yêu) hay giữ tình yêu mà phụ bổn phận với cha. Nàng vừa đau đớn vì mất cha, vừa xót xa cho người yêu, vừa thấu hiểu hành động của chàng. Cuối cùng, nàng cũng chọn đặt danh dự, bổn phận lên trên tình yêu, quyết đòi mạng Rô-đri-gơ.

b) Xung đột chính của vở kịch:

• Xung đột nội tâm giữa dục vọng (tình yêu) và danh dự (bổn phận).
• Coóc-nây còn đẩy xung đột lên cao hơn: xung đột giữa thù riêng và nghĩa vụ với Tổ quốc (Rô-đri-gơ ra trận, đánh đuổi giặc Mô, làm tròn bổn phận với đất nước).

→ Khác với Rô-mê-ô và Giu-li-ét (xung đột giữa tình yêu và hoàn cảnh), Lơ Xít tập trung vào xung đột nội tâm – cuộc đấu tranh giữa lí trí và cảm xúc trong chính mỗi nhân vật.

Câu 5: Nêu nhận xét của em về phẩm chất của nhân vật Rô-đri-gơ và Si-men được thể hiện trong đoạn trích.

Cả hai nhân vật đều là những con người cao thượng, có ý chí mãnh liệt, tình cảm nồng nhiệt, đề cao nghĩa vụ thiêng liêng với gia đình và danh dự dòng họ.

a) Rô-đri-gơ:

• Anh hùng, hào hiệp: tự ý thức về phẩm chất cao quý của mình, dám chấp nhận hi sinh tình yêu để bảo vệ danh dự.
• Thẳng thắn, quả cảm: dám đến gặp người yêu, dám chịu chết để đền đáp.
• Tình cảm và ý chí đều mãnh liệt: yêu Si-men sâu sắc nhưng vẫn giữ vững lí trí; trong đau thương vẫn rất hào hùng.

→ Là con người lí tưởng, mẫu mực của thời đại.

b) Si-men:

• Yêu mãnh liệt, chân thành: sẵn sàng chết theo người yêu.
• Phân minh, tỉnh táo: dù đau đớn vẫn giữ vững bổn phận với gia đình.
• Cao thượng: thấu hiểu và trân trọng hành động của Rô-đri-gơ, chọn cách “xứng chàng” bằng việc đòi mạng chàng – cùng đặt danh dự lên trên tình yêu.

→ Là người con gái có lí trí, có phẩm giá, xứng đáng với người mình yêu.

Câu 6: Hành động của các nhân vật trong vở kịch thể hiện quan niệm về danh dự, nghĩa vụ của con người ở thế kỉ XVII. Theo em, cách giải quyết xung đột trong vở kịch có còn phù hợp với thời đại ngày nay không? Vì sao?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1 – Không còn hoàn toàn phù hợp: Cách giải quyết xung đột trong vở kịch (đấu kiếm để rửa nhục, đòi mạng người yêu để trả thù cho cha) không còn phù hợp với thời đại ngày nay. Bởi xã hội hiện đại đề cao pháp luật, đối thoại và lòng vị tha, không cho phép các cá nhân tự ý đấu kiếm hay giết người để đòi công lí. Mâu thuẫn cần được giải quyết bằng lí trí, sự thấu hiểu và luật pháp, không phải bằng bạo lực. Tuy nhiên, tinh thần đề cao danh dự, nghĩa vụ và trách nhiệm mà các nhân vật thể hiện vẫn là giá trị đáng trân trọng.
• Cách 2 – Vẫn có giá trị nhất định: Cách giải quyết xung đột cụ thể (đấu kiếm) thì không còn phù hợp, nhưng bài học sâu xa mà vở kịch để lại vẫn rất giá trị: con người cần biết đặt lí trí lên trên cảm xúc trong những tình huống quan trọng, biết tôn trọng danh dự và làm tròn nghĩa vụ với gia đình, Tổ quốc. Trong thời đại ngày nay, khi nhiều người dễ bị cảm xúc chi phối, bài học về bản lĩnh và lí trí từ Lơ Xít càng có ý nghĩa.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) phân tích một chi tiết mà em thích trong đoạn trích vở kịch Lơ Xít.

Đoạn văn tham khảo 1 – Phân tích chi tiết Rô-đri-gơ dâng kiếm cho Si-men:

Trong đoạn trích vở kịch Lơ Xít của Coóc-nây, em ấn tượng nhất với chi tiết Rô-đri-gơ dâng thanh kiếm còn đẫm máu cha Si-men cho nàng và van xin nàng kết liễu đời mình. Đây là một chi tiết đầy kịch tính và bi tráng. Sau khi giết cha Si-men để rửa nhục cho cha mình, Rô-đri-gơ đã chủ động tìm đến nhà người yêu – không phải để biện minh hay xin tha thứ, mà để dâng chính tính mạng mình cho nàng. Chàng nói: “Hãy đâm ngập nó vào trong máu của ta, / Và như vậy, màu máu em sẽ bị xoá nhoà”. Câu nói ấy cho thấy Rô-đri-gơ vừa yêu Si-men sâu sắc, vừa giữ vững danh dự của một hiệp sĩ cao quý. Chàng coi cái chết là cách duy nhất để đền đáp nỗi đau cho người yêu, để giúp nàng làm tròn bổn phận trả thù cho cha. Qua chi tiết này, em cảm nhận được vẻ đẹp anh hùng, hào hiệp và lòng cao thượng phi thường của Rô-đri-gơ. Đó cũng là biểu tượng cho con người mẫu mực của thời đại cổ điển – nơi danh dự và tình yêu, lí trí và cảm xúc cùng hoà quyện trong một nhân cách lớn.

Đoạn văn tham khảo 2 – Phân tích câu thoại cuối của Si-men:

Trong đoạn trích Lơ Xít của Coóc-nây, chi tiết để lại trong em ấn tượng sâu sắc nhất là câu thoại cuối của Si-men: “Giết cha em, chàng chứng tỏ cùng em xứng đáng / Để xứng chàng, em cũng phải đòi chàng thế mạng”. Đây là lời thoại thể hiện trọn vẹn vẻ đẹp tâm hồn và phẩm giá của nhân vật Si-men. Sau bao đau đớn, giằng xé, nàng đã chọn đặt nghĩa vụ, danh dự lên trên tình yêu – giống như cách Rô-đri-gơ đã làm. Câu nói cho thấy Si-men yêu Rô-đri-gơ sâu sắc đến mức nàng hiểu rõ tâm tư và lí tưởng của chàng. Chính vì yêu, vì trân trọng lòng cao thượng của người yêu, nàng cũng phải hành động cao thượng – đòi mạng chàng để xứng đáng với chàng. Đây là một nghịch lí đầy bi kịch: càng yêu, người ta càng phải chống lại tình yêu của mình để giữ tròn phẩm giá. Qua chi tiết này, em hiểu thêm về quan niệm sống của con người thời đại cổ điển: lí trí và danh dự luôn được đặt lên trên cảm xúc cá nhân. Đó là vẻ đẹp riêng của những con người mẫu mực mà Coóc-nây đã khắc hoạ thành công trong vở kịch.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng