I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Vũ Bằng (1913 – 1984), quê ở Hà Nội. Là nhà văn, nhà báo, sở trường về truyện ngắn, tùy bút, bút kí. Tùy bút của ông giàu chất trữ tình, chất thơ, biểu hiện thế giới nội tâm tinh tế. Tác phẩm tiêu biểu: Miếng ngon Hà Nội (1960), Món lạ miền Nam (1969), Thương nhớ Mười Hai (1972).

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: trích tùy bút Thương nhớ Mười Hai (1972) — là bài mở đầu của tập tùy bút này.
• Hoàn cảnh sáng tác: viết khi đất nước bị chia cắt, tác giả sống ở miền Nam, xa quê hương miền Bắc, gửi gắm nỗi nhớ quê da diết.
• Thể loại: tùy bút.
• Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1: Từ đầu đến “yêu nhất mùa xuân không phải là vì thế” → Tình cảm của con người với mùa xuân là quy luật tất yếu.
• Phần 2: Tiếp đến “mở hội liên hoan” → Cảnh sắc, không khí mùa xuân Hà Nội đầu tháng Giêng.
• Phần 3: Còn lại → Cảnh sắc, không khí mùa xuân sau rằm tháng Giêng.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Cảnh sắc thiên nhiên và không khí mùa xuân Hà Nội, miền Bắc được tái hiện qua nỗi nhớ thương da diết của người con xa quê; thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và tâm hồn tinh tế, nhạy cảm của tác giả.
• Nghệ thuật: trình bày theo dòng cảm xúc say mê, lôi cuốn; từ ngữ, câu văn linh hoạt, giàu hình ảnh; nhiều so sánh, liên tưởng độc đáo, giàu chất thơ.

II. Trước khi đọc

Câu 1. Em biết những bài hát, bức tranh, bức ảnh nào về mùa xuân?

Gợi ý: bài hát Lắng nghe mùa xuân về, Mùa xuân ơi, Ngày Tết quê em; tranh dân gian Đông Hồ, tranh chợ hoa ngày Tết,… (em chọn tác phẩm mình biết để chia sẻ).

Câu 2. Em thích nhất điều gì ở mùa xuân? (câu hỏi mở — chọn một cách)

• Cách 1: Em thích nhất cảnh cây cối đâm chồi nảy lộc, hoa đào hoa mai khoe sắc báo hiệu năm mới.
• Cách 2: Em thích nhất không khí Tết: cả nhà sum họp, đi chúc Tết và được nhận lì xì.
• Cách 3: Em thích nhất tiết trời ấm áp, dễ chịu và không khí chợ Tết tấp nập, rộn ràng.

III. Trong khi đọc

1. Kết nối — Có phải “ai cũng chuộng mùa xuân” không? → Đúng. Yêu mến mùa xuân là tình cảm tự nhiên, tất yếu của con người.
2. Hình dung — Những loài cây sắp trổ lá đơm hoa vào mùa xuân: nhựa sống rạo rực trong cành mai, gốc đào, chồi mận.
3. Hình dung — Không gian đặc trưng của mùa xuân miền Bắc: mưa riêu riêu, gió lành lạnh, tiếng nhạn kêu trong đêm xanh, tiếng trống chèo vọng lại từ thôn xóm xa, câu hát huê tình của cô gái.
4. Hình dung — Bức tranh mùa xuân sau rằm tháng Giêng: đào hơi phai nhưng nhụy vẫn còn phong; cỏ nức mùi hương man mác; trời hết nồm, mưa xuân thay mưa phùn; bầu trời có vệt xanh tươi, làn sáng hồng hồng; ong bay đi kiếm nhị hoa → tươi đẹp, tràn đầy sức sống.
5. Hình dung — Khung cảnh đêm trăng tháng Giêng: đêm xanh biêng biếc, nhìn rõ từng cánh sếu bay; trời rét một cách tình tứ nên thơ; đêm không mưa, trời sáng lung linh như ngọc → nên thơ, trữ tình.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1

Tìm chi tiết miêu tả không gian đặc trưng của mùa xuân Hà Nội (đầu tháng Giêng, sau rằm tháng Giêng) và không gian gia đình.

• Đầu tháng Giêng: mưa riêu riêu, gió lành lạnh; tiếng nhạn kêu trong đêm xanh; tiếng trống chèo; câu hát huê tình; đường sá không còn lầy lội; cái rét ngọt ngào, không còn tê buốt căm căm.
• Sau rằm tháng Giêng: đào hơi phai, nhụy còn phong; cỏ nức mùi hương man mác; mưa xuân thay mưa phùn; bầu trời có vệt xanh tươi, làn sáng hồng; ong đi kiếm nhị hoa; đêm xanh biêng biếc, trời sáng lung linh như ngọc.
• Không gian gia đình: nhang trầm, đèn nến, bầu không khí gia đình đoàn tụ êm đềm, trên kính dưới nhường, bàn thờ Phật, bàn thờ Thánh, bàn thờ Tổ tiên; bữa cơm giản dị có cà om thịt thăn, bát canh trứng cua vắt chanh.

Câu 2

Trong cái rét ngọt đầu xuân, sức sống của thiên nhiên và con người được khơi dậy như thế nào?

• Thiên nhiên: nhựa sống rạo rực trong cành mai, gốc đào, chồi mận; đồi núi chuyển mình, sông hồ rung động; máu căng lên trong lộc của loài nai; mầm non trỗi ra thành lá nhỏ → căng tràn sức sống.
• Con người: lòng say sưa như có “sự sống”; nhựa sống trong người căng lên; tim trẻ ra, đập mạnh hơn; “sống” lại và thèm khát yêu thương, thấy ai cũng muốn yêu thương → tươi mới, tràn đầy sức sống.

Câu 3

Nhận xét về cách tác giả diễn tả cảm giác của lòng mình khi mùa xuân đến.

Tác giả vừa bộc lộ trực tiếp tình cảm (“Tôi yêu sông xanh, núi tím…”), vừa diễn tả qua hàng loạt hình ảnh so sánh, liên tưởng độc đáo (nhựa sống căng lên như máu căng trong lộc của loài nai; y như con vật trốn rét gặp nắng ấm lại bò ra nhảy nhót) và những động từ mạnh (phát điên lên, không chịu được, “sống” lại). → Cách diễn tả tinh tế, giàu cảm xúc và chất thơ, cho thấy tâm hồn nhạy cảm của tác giả.

Câu 4

Tác giả triển khai bài tùy bút theo mạch chủ đề về mùa xuân bắt đầu từ “ai cũng chuộng mùa xuân” như thế nào?

• Chủ đề nêu ngay câu mở đầu: “ai cũng chuộng mùa xuân”.
• Đưa ra lí lẽ: yêu mùa xuân là tự nhiên như non thương nước, bướm thương hoa, trăng thương gió, trai thương gái, mẹ yêu con…
• Đưa ra dẫn chứng là những phỏng đoán, tưởng tượng về các nhân vật: em gái, chàng trai, người thiếu phụ.
• Cuối cùng tác giả lấy chính trải nghiệm của mình — “mùa xuân của tôi” — gắn với kỉ niệm và tình yêu quê hương để khẳng định tình cảm với mùa xuân là quy luật.

Câu 5

Cách dùng các cụm từ mùa xuân của tôi, mùa xuân thần thánh của tôi, mùa xuân của Hà Nội thân yêu cho em hiểu điều gì về tình cảm của người viết?

• “Mùa xuân của tôi”: gợi những kỉ niệm gắn bó của tác giả với quê nhà.
• “Mùa xuân thần thánh của tôi”: cho thấy mùa xuân quê hương có ý nghĩa lớn lao, kì diệu với riêng tác giả.
• “Mùa xuân của Hà Nội thân yêu”: thể hiện sự gắn bó sâu nặng của người con xa quê với Hà Nội.

→ Qua đó thấy tình yêu quê hương tha thiết và nỗi nhớ da diết của tác giả.

Câu 6

Chọn một câu văn cho thấy lời văn như lời trò chuyện tâm tình. Đặc điểm đó tác động thế nào đến cảm nhận của người đọc? (câu hỏi mở — chọn một cách)

• Cách 1: Câu “Em yêu mùa xuân có phải vì nghe thấy rạo rực nhựa sống trong cành mai, gốc đào, chồi mận ở ngoài vườn?” → khiến người đọc như được tác giả tâm sự, trò chuyện trực tiếp, thấy gần gũi, dễ đồng cảm.
• Cách 2: Câu “Đẹp quá đi, mùa xuân ơi – mùa xuân của Hà Nội thân yêu…” → như tiếng reo, lời bộc bạch chân thành, giúp người đọc cảm nhận rõ tình yêu mùa xuân tha thiết của tác giả.
• Cách 3: Câu “Ơi ơi người em gái xõa tóc bên cửa sổ!” → giọng gọi thân mật, tạo cảm giác ấm áp, lôi cuốn người đọc vào dòng cảm xúc của bài tùy bút.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nhận của em về cảnh sắc và không khí mùa xuân.

Đoạn văn tham khảo 1:

Mùa xuân về mang theo sức sống mới cho quê hương em. Bầu trời trong xanh, tiết trời ấm áp, những cơn mưa xuân lất phất đủ làm cây cối đâm chồi nảy lộc. Trong vườn, hoa đào, hoa mai đua nhau khoe sắc, ong bướm rộn ràng bay đi tìm nhị hoa. Không khí Tết tràn ngập khắp nơi: nhà nhà dọn dẹp, trang trí, gói bánh chưng và quây quần bên nhau. Em thấy lòng mình rạo rực một niềm vui khó tả mỗi khi xuân đến. Mùa xuân thật đẹp và ấm áp biết bao!

Đoạn văn tham khảo 2:

Em yêu nhất cảnh sắc và không khí mùa xuân trên quê hương mình. Sau những ngày đông giá lạnh, mùa xuân đến với cái rét ngọt ngào cùng làn mưa phùn nhè nhẹ. Cây cối hai bên đường bừng tỉnh, khoác lên mình màu xanh non mơn mởn. Đường làng rộn ràng tiếng cười nói của mọi người đi sắm Tết, chúc Tết. Trong mỗi gia đình, hương trầm thoang thoảng và bữa cơm sum họp khiến không khí thêm ấm cúng. Cảnh sắc và không khí ấy làm em càng thêm yêu mến mùa xuân quê mình.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng