Lipid
Khái niệm lipid, chất béo & phản ứng xà phòng hoá
▸ Hai loại lipid điển hình
Ví dụ: dầu lạc, dầu hướng dương, mỡ lợn, bơ.
Ví dụ: sáp trên bề mặt lá, thân cây, trái cây; sáp trên da, lông động vật.
• $R$: gốc hydrocarbon mạch dài của acid béo.
• Các gốc $R$ trong $1$ phân tử chất béo có thể giống nhau hoặc khác nhau.
▸ Glycerol
▸ Acid béo
Acid béo là acid hữu cơ ($R-COOH$) có mạch carbon dài, không phân nhánh. Một số acid béo phổ biến:
▸ Khối lượng phân tử của một số chất béo
| Chất béo | Công thức | $M$ (g/mol) |
|---|---|---|
| Tristearin | $(C_{17}H_{35}COO)_3C_3H_5$ | $890$ |
| Tripalmitin | $(C_{15}H_{31}COO)_3C_3H_5$ | $806$ |
| Triolein | $(C_{17}H_{33}COO)_3C_3H_5$ | $884$ |
Ở điều kiện thường, chất béo có thể tồn tại ở thể lỏng hoặc thể rắn tuỳ loại:
• Dầu cá, dầu vừng
• Dầu oliu, dầu cọ
→ Chủ yếu từ thực vật.
• Bơ động vật
→ Chủ yếu từ động vật.
▸ Tính tan và khối lượng riêng
| Đặc điểm | Tính chất |
|---|---|
| So với nước | Nhẹ hơn nước → khi đổ vào nước thì nổi lên trên |
| Trong nước | Không tan trong nước |
| Trong dung môi hữu cơ | Tan được trong xăng, benzene, dầu hoả… |
• Dầu ăn (dầu thực vật) là chất béo — triester của glycerol và acid béo (chứa $C, H, O$).
• Dầu bôi trơn máy (từ dầu mỏ) là hydrocarbon — chỉ chứa $C, H$ — không phải chất béo.
→ Cách phân biệt: đun với dung dịch $NaOH$, dầu ăn tan dần (do phản ứng xà phòng hoá), dầu bôi trơn không phản ứng.
▸ 1. Phản ứng xà phòng hoá
Khi đun nóng chất béo với dung dịch $NaOH$ (hoặc $KOH$), sản phẩm thu được là muối của acid béo và glycerol:
▸ Ví dụ cụ thể
▸ Tỉ lệ mol cơ bản
Trong phản ứng xà phòng hoá, các tỉ lệ mol quan trọng:
- $n_{NaOH} = 3 \times n_{\text{chất béo}}$
- $n_{\text{muối}} = 3 \times n_{\text{chất béo}}$
- $n_{\text{glycerol}} = n_{\text{chất béo}}$
▸ 2. Ứng dụng của chất béo
▸ 3. Sử dụng chất béo đúng cách
Béo phì là tình trạng tích tụ mỡ quá mức, gây ra nhiều bệnh: tim mạch, đột quỵ, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, ung thư…
• Chất béo giàu omega-3 (cá, hải sản).
• Đồ chiên, nướng, thức ăn nhanh (chế biến nhiệt độ cao).
Để ôn lại lý thuyết một cách đầy đủ và luyện thêm các dạng bài tập tính toán nâng cao (xà phòng hoá có hiệu suất, sản xuất xà phòng từ nguyên liệu chứa % chất béo, xác định công thức chất béo từ sản phẩm xà phòng hoá, bảo toàn khối lượng…), các em có thể xem bài lý thuyết chi tiết tại liên kết bên dưới:
Lý thuyết trọng tâm, các dạng bài tập điển hình, ví dụ kèm lời giải chi tiết, sơ đồ tư duy, sai lầm thường gặp.
Sau khi đã nắm vững lý thuyết, các em hãy chuyển sang tab Bài Tập để luyện 22 câu bám sát chương trình SGK!
Cùng luyện bài Lipid!
22 câu: 17 trắc nghiệm · 2 đúng/sai · 3 tự luận
Tuyệt vời!
Cô Trần Thị Thanh Thảo
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu