Khi quan sát thấy một cá thể biểu hiện tính trạng trội, chưa thể biết ngay kiểu gene của nó là $AA$ (đồng hợp trội) hay $Aa$ (dị hợp). Để xác định, người ta dùng lai phân tích.

▸ Sơ đồ và kết quả 2 trường hợp

▸ Cách kết luận

▸ Thí nghiệm lai hai tính trạng

Mendel cho lai giữa hai giống đậu Hà Lan thuần chủng, khác nhau về hai tính trạng tương phản: hạt vàng – trơn × hạt xanh – nhăn.

▸ Phân tích kết quả ở $F_2$

Xét riêng từng tính trạng:

• Màu hạt: Vàng : Xanh = $(315 + 108) : (101 + 32) = 423 : 133 \approx 3 : 1$.
• Dạng hạt: Trơn : Nhăn = $(315 + 101) : (108 + 32) = 416 : 140 \approx 3 : 1$.

→ Mỗi tính trạng vẫn phân li theo tỉ lệ $3 : 1$ → sự di truyền của tính trạng này không phụ thuộc vào tính trạng kia.

▸ Giải thích bằng sơ đồ lai

Quy ước: $A$ – hạt vàng, $a$ – hạt xanh ; $B$ – vỏ trơn, $b$ – vỏ nhăn.

Bảng tổ hợp 4 × 4 = 16 tổ hợp ở $F_2$:

→ Tỉ lệ KH: $9 : 3 : 3 : 1$ | Số kiểu gene: 9 | Số kiểu hình: 4

▸ Điều kiện nghiệm đúng

Các cặp gene quy định các tính trạng khác nhau phải nằm trên các cặp nhiễm sắc thể tương đồng khác nhau.

▸ Mẹo nhớ tỉ lệ ở $F_2$

Tỉ lệ kiểu hình ở $F_2$ = tích tỉ lệ từng tính trạng: $(3:1) \times (3:1) = 9:3:3:1$.

Trong các thí nghiệm trên, allele trội lấn át hoàn toàn allele lặn → cá thể $Aa$ biểu hiện kiểu hình giống $AA$. Đây là trường hợp trội hoàn toàn.

Tuy nhiên, ở một số tính trạng, allele trội không lấn át hoàn toàn allele lặn — đây là hiện tượng trội không hoàn toàn.

▸ Ví dụ minh hoạ — màu hoa

▸ So sánh với trội hoàn toàn

Với trội không hoàn toàn, mỗi kiểu gene tương ứng với một kiểu hình riêng → nhìn kiểu hình là biết ngay kiểu gene, không cần dùng lai phân tích.

Bài này tập trung vào nội dung trọng tâm các quy luật di truyền của Mendel. Để học sâu hơn về các dạng bài tập (viết sơ đồ lai, tính số giao tử – kiểu gene – kiểu hình, xác suất kiểu hình…), các em xem bài đầy đủ:

Sau khi đã nắm vững lý thuyết, các em hãy chuyển sang tab Bài Tập để luyện 21 câu bám sát chương trình SGK!