Câu hỏi mở đầu trang 17

Đề bài: Trong hệ Mặt Trời, Trái Đất không ngừng vận động, trong đó có chuyển động tự quay quanh trục và quay quanh Mặt Trời. Các chuyển động này tạo ra những hệ quả địa lí vô cùng quan trọng đối với thiên nhiên và cuộc sống con người. Đó là những hệ quả nào? Tại sao lại có những hệ quả đó?

Lời giải:

Các chuyển động của Trái Đất tạo ra những hệ quả địa lí sau:

a) Hệ quả của chuyển động tự quay quanh trục:

• Sự luân phiên ngày đêm trên Trái Đất.
• Giờ trên Trái Đất (giờ địa phương, giờ múi, giờ quốc tế).

b) Hệ quả của chuyển động quanh Mặt Trời:

• Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau theo mùa và theo vĩ độ.
• Các mùa trong năm.

→ Sở dĩ có những hệ quả trên là do Trái Đất có dạng hình khối cầu, tự quay quanh trục từ tây sang đông và chuyển động quanh Mặt Trời với trục nghiêng không đổi một góc 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo.

1. Hệ quả địa lí của chuyển động tự quay quanh trục

Câu hỏi trang 17 (Đặc điểm chuyển động tự quay)

Đề bài: Dựa vào hình 5.1 và kiến thức đã học, hãy trình bày đặc điểm chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất (chiều tự quay, độ nghiêng của trục, chu kì tự quay,…).

Lời giải:

Đặc điểm chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất:

• Chiều tự quay: từ tây sang đông.
• Độ nghiêng của trục: trục Trái Đất nghiêng một góc 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo.
• Chu kì tự quay: 24 giờ (một ngày đêm).
• Vận tốc tự quay: rất lớn, lớn nhất ở Xích đạo và nhỏ nhất ở hai cực.

Câu hỏi trang 17 (Sự luân phiên ngày đêm)

Đề bài: Đọc thông tin trong mục a và quan sát hình 5.1, trả lời các câu hỏi sau:

• Tại sao có sự luân phiên ngày đêm trên Trái Đất?
• Nếu Trái Đất chỉ chuyển động quanh Mặt Trời mà không tự quay quanh trục thì trên Trái Đất hiện tượng ngày đêm sẽ diễn ra như thế nào?

Lời giải:

a) Nguyên nhân có sự luân phiên ngày đêm:

• Do Trái Đất có hình khối cầu nên Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa, nửa còn lại không được chiếu sáng → sinh ra ngày và đêm.
• Do Trái Đất tự quay quanh trục nên tất cả mọi nơi trên bề mặt Trái Đất đều lần lượt được Mặt Trời chiếu sáng rồi lại chìm trong bóng tối → gây nên hiện tượng ngày đêm luân phiên.

b) Nếu Trái Đất chỉ chuyển động quanh Mặt Trời mà không tự quay quanh trục:

• Trên Trái Đất vẫn có ngày và đêm (do hình khối cầu).
• Nhưng một năm chỉ có một ngày và một đêm, mỗi nửa năm là ngày, nửa năm còn lại là đêm.
• Ngày sẽ rất nóng (do bị chiếu sáng liên tục), đêm sẽ rất lạnh (do không được chiếu sáng) → sự sống khó tồn tại.

Câu hỏi trang 18 (Giờ trên Trái Đất)

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục b và quan sát hình 5.2, hãy cho biết:

• Tại sao các địa điểm nằm trên các kinh tuyến khác nhau lại có giờ địa phương khác nhau.
• Những nước nào có cùng giờ với Việt Nam.

Lời giải:

a) Các địa điểm nằm trên các kinh tuyến khác nhau có giờ địa phương khác nhau, vì:

• Trái Đất có dạng hình khối cầu và tự quay quanh trục từ tây sang đông.
• Do đó, ở cùng một thời điểm, người đứng ở các kinh tuyến khác nhau sẽ nhìn thấy Mặt Trời ở các độ cao khác nhau.
• Vì vậy, các địa điểm thuộc các kinh tuyến khác nhau sẽ có giờ khác nhau, đó là giờ địa phương (hay giờ mặt trời).

b) Những nước có cùng giờ với Việt Nam:

Việt Nam thuộc múi giờ số 7. Một số nước cùng múi giờ với Việt Nam: Thái Lan, Lào, Cam-pu-chia, In-đô-nê-xi-a (phần phía Tây).

2. Hệ quả địa lí do chuyển động quanh Mặt Trời

Câu hỏi trang 19 (Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời)

Đề bài: Dựa vào hình 5.3 và kiến thức đã học, hãy mô tả chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời (quỹ đạo, hướng chuyển động, hướng và độ nghiêng của trục Trái Đất, thời gian hoàn thành một vòng chuyển động).

Lời giải:

Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời có các đặc điểm:

• Quỹ đạo chuyển động: hình elip gần tròn, Mặt Trời nằm ở một trong hai tiêu điểm.
• Hướng chuyển động: từ tây sang đông (ngược chiều kim đồng hồ nếu nhìn từ cực Bắc).
• Hướng và độ nghiêng của trục Trái Đất: trục Trái Đất luôn nghiêng một góc 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo và không đổi hướng trong suốt quá trình chuyển động.
• Thời gian hoàn thành một vòng chuyển động: 365 ngày 6 giờ (một năm).

Câu hỏi trang 20 (Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau)

Đề bài: Dựa vào thông tin và hình 5.4 trong mục a, hãy giải thích hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau ở hai bán cầu.

Lời giải:

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau ở hai bán cầu được giải thích như sau:

• Trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất luôn nghiêng một góc 66°33′ và không đổi hướng → hai bán cầu lần lượt ngả về phía Mặt Trời.
• Ngày 22 – 6 (hạ chí): bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời → bán cầu Bắc có ngày dài, đêm ngắn; bán cầu Nam ngược lại có ngày ngắn, đêm dài.
• Ngày 22 – 12 (đông chí): bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời → bán cầu Nam có ngày dài, đêm ngắn; bán cầu Bắc ngược lại có ngày ngắn, đêm dài.
• Ngày 21 – 3 và 23 – 9: hai bán cầu nhận được lượng ánh sáng như nhau → mọi nơi trên Trái Đất có ngày bằng đêm (đều 12 giờ).

→ Như vậy, ngày đêm dài ngắn khác nhau ở hai bán cầu là do trục Trái Đất nghiêng và không đổi hướng khi chuyển động quanh Mặt Trời.

Câu hỏi trang 20 (Các mùa trong năm)

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục b và hình 5.3, hãy trình bày hiện tượng mùa diễn ra ở bán cầu Bắc.

Lời giải:

Hiện tượng mùa diễn ra ở bán cầu Bắc như sau:

• Mùa xuân: từ ngày 21 – 3 đến ngày 22 – 6.
• Mùa hạ: từ ngày 22 – 6 đến ngày 23 – 9.
• Mùa thu: từ ngày 23 – 9 đến ngày 22 – 12.
• Mùa đông: từ ngày 22 – 12 đến ngày 21 – 3 (năm sau).

Bốn ngày 21 – 3, 22 – 6, 23 – 9, 22 – 12 được lấy làm bốn ngày khởi đầu của bốn mùa.

Riêng ở Việt Nam, thời gian bắt đầu các mùa được tính sớm hơn khoảng 45 ngày do tính theo âm – dương lịch.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập 1 trang 20

Đề bài: Ngày và giờ ở Mê-hi-cô là bao nhiêu khi Việt Nam là 7 giờ sáng ngày 1 – 1 – 2022?

Lời giải:

• Việt Nam thuộc múi giờ số 7 (+7).
• Mê-hi-cô thuộc múi giờ số –6.
• Chênh lệch giờ giữa Việt Nam và Mê-hi-cô: 7 – (–6) = 13 giờ (Mê-hi-cô đi sau Việt Nam 13 giờ).

→ Khi Việt Nam là 7 giờ sáng ngày 1 – 1 – 2022 thì ở Mê-hi-cô là: 7 giờ – 13 giờ = 18 giờ ngày 31 – 12 – 2021.

Luyện tập 2 trang 20

Đề bài: Hiện tượng chênh lệch độ dài ngày, đêm diễn ra như thế nào ở các vùng nhiệt đới, ôn đới và hàn đới?

Lời giải:

Hiện tượng chênh lệch độ dài ngày, đêm ở các vùng:

• Vùng nhiệt đới: sự chênh lệch độ dài ngày và đêm không lớn.
• Vùng ôn đới: sự chênh lệch độ dài ngày và đêm tương đối lớn; càng về gần hai cực, sự chênh lệch càng tăng.
• Vùng hàn đới: có hiện tượng đặc biệt – có sáu tháng ngày và sáu tháng đêm ở hai cực; càng xa Xích đạo, sự chênh lệch ngày và đêm càng lớn.
• Riêng ở Xích đạo: quanh năm có độ dài ngày và đêm bằng nhau.

Luyện tập 3 trang 20

Đề bài: Hãy cho biết nguyên nhân sinh ra mùa trên Trái Đất. Hiện tượng mùa khác nhau như thế nào ở các vùng nhiệt đới, ôn đới và hàn đới?

Lời giải:

a) Nguyên nhân sinh ra mùa:

• Do Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời với hướng trục không thay đổi và nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo một góc khoảng 66°33′.
• Điều này làm cho góc chiếu của tia sáng mặt trời và thời gian tiếp nhận ánh sáng mặt trời thay đổi trong năm → sinh ra các mùa.

b) Hiện tượng mùa ở các vùng:

• Vùng ôn đới: bốn mùa biểu hiện rõ rệt nhất.
• Vùng nhiệt đới: có hai mùa nhưng không rõ rệt.
• Vùng hàn đới: chỉ có một mùa lạnh kéo dài.

Vận dụng trang 20

Đề bài: Chọn một trong hai nhiệm vụ sau:

1. Giải thích tại sao người hâm mộ bóng đá ở Việt Nam, muốn theo dõi trực tiếp các trận bóng của giải ngoại hạng Anh thường phải thức đêm để xem, trong khi thực tế các trận bóng bên Anh thường được bắt đầu vào buổi chiều.
2. Giải thích câu tục ngữ: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, Ngày tháng mười chưa cười đã tối”. Câu tục ngữ đó đúng với những khu vực nào trên Trái Đất?

Lời giải:

Nhiệm vụ 1: Giải thích về giờ xem bóng đá

• Anh thuộc múi giờ số 0 (giờ GMT), Việt Nam thuộc múi giờ số 7 (+7).
• Việt Nam đi trước Anh 7 giờ (do Việt Nam ở phía đông của Anh, theo chiều tự quay của Trái Đất).
• Vì vậy, khi các trận bóng bên Anh bắt đầu vào buổi chiều (ví dụ 15 giờ), thì ở Việt Nam đã là: 15 + 7 = 22 giờ (10 giờ tối).
• Các trận bóng diễn ra muộn hơn (19 – 20 giờ ở Anh) sẽ tương ứng với 2 – 3 giờ sáng ở Việt Nam.

→ Đó là lý do người hâm mộ bóng đá ở Việt Nam thường phải thức đêm để xem trực tiếp các trận bóng của giải ngoại hạng Anh.

Nhiệm vụ 2: Giải thích câu tục ngữ

• Câu tục ngữ phản ánh hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau theo mùa ở bán cầu Bắc:
  • Tháng năm (âm lịch) tương ứng khoảng tháng 6 dương lịch – lúc này bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời → ngày dài, đêm ngắn (“đêm tháng năm chưa nằm đã sáng”).
  • Tháng mười (âm lịch) tương ứng khoảng tháng 11 dương lịch – lúc này bán cầu Bắc chếch xa Mặt Trời → ngày ngắn, đêm dài (“ngày tháng mười chưa cười đã tối”).
• Câu tục ngữ này đúng với: các khu vực thuộc bán cầu Bắc (đặc biệt rõ ở vùng ôn đới Bắc, một phần vùng nhiệt đới Bắc trong đó có Việt Nam). Câu tục ngữ này không đúng với khu vực Xích đạo (quanh năm ngày đêm bằng nhau) và ngược lại ở bán cầu Nam.

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy