Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 24
Đề bài: Địa hình bề mặt Trái Đất là kết quả tác động đồng thời và liên tục của nội lực và ngoại lực. Vậy hai lực này diễn ra ở đâu, do nguyên nhân nào và chúng tác động tới địa hình bề mặt Trái Đất ra sao?
Lời giải:
- Nội lực: là lực sinh ra trong lòng Trái Đất, có nguyên nhân từ nguồn năng lượng bên trong Trái Đất (sự phân huỷ chất phóng xạ, phản ứng hoá học toả nhiệt, chuyển động tự quay,…). Nội lực tác động làm cho địa hình gồ ghề, cao thấp, mấp mô, tạo ra các dạng địa hình lớn (châu lục, dãy núi cao,…).
- Ngoại lực: là lực diễn ra trên bề mặt Trái Đất, có nguyên nhân chủ yếu từ nguồn năng lượng bức xạ mặt trời. Ngoại lực có xu hướng phá huỷ, san bằng địa hình, tạo ra các dạng địa hình nhỏ và đa dạng.
→ Nội lực và ngoại lực luôn tác động đồng thời nhưng mâu thuẫn, đối kháng nhau, cùng tạo nên sự đa dạng của địa hình bề mặt Trái Đất.
1. Tác động của nội lực đến địa hình bề mặt Trái Đất
Câu hỏi trang 24
Đề bài: Đọc thông tin trong mục 1, hãy:
- Trình bày khái niệm và nguyên nhân sinh ra nội lực.
- Kể tên các dạng địa hình được hình thành chủ yếu do tác động của nội lực.
Lời giải:
a) Khái niệm và nguyên nhân sinh ra nội lực:
- Khái niệm: Nội lực là lực sinh ra trong lòng Trái Đất, liên quan tới nguồn năng lượng bên trong Trái Đất.
- Nguyên nhân sinh ra nội lực: do
- Sự phân huỷ của các chất phóng xạ.
- Các phản ứng hoá học toả nhiệt.
- Chuyển động tự quay của Trái Đất.
- Sự sắp xếp vật chất theo tỉ trọng,…
b) Các dạng địa hình hình thành chủ yếu do tác động của nội lực:
- Những dạng địa hình có kích thước lớn: châu lục, các dãy núi cao,…
- Nếp uốn (do đất đá bị uốn thành nếp nhưng không phá vỡ tính liên tục).
- Địa luỹ, địa hào (do đứt gãy, đất đá bị dịch chuyển ngược hướng nhau theo phương thẳng đứng).
- Hèm vực, thung lũng,…
2. Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất
Câu hỏi trang 26
Đề bài: Dựa vào thông tin và hình ảnh trong mục 2, hãy:
- Trình bày khái niệm, nguyên nhân sinh ra ngoại lực.
- Phân tích tác động của quá trình phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ đến sự hình thành địa hình bề mặt Trái Đất.
Lời giải:
a) Khái niệm và nguyên nhân sinh ra ngoại lực:
- Khái niệm: Ngoại lực là lực diễn ra trên bề mặt Trái Đất, như tác động của gió, mưa, nước chảy, sóng biển, băng, sinh vật và con người.
- Nguyên nhân: chủ yếu sinh ra do nguồn năng lượng bức xạ mặt trời.
b) Tác động của các quá trình ngoại lực:
- Quá trình phong hoá:
- Là quá trình phá huỷ, làm thay đổi đá và khoáng vật dưới tác động của nhiệt độ, nước, sinh vật,…
- Gồm ba loại: phong hoá vật lí, phong hoá hoá học và phong hoá sinh học.
- Kết quả: tạo ra lớp vỏ phong hoá.
- Quá trình bóc mòn:
- Là quá trình dời chuyển các sản phẩm phong hoá khỏi vị trí ban đầu, dưới tác động của nước chảy, sóng biển, gió, băng hà,…
- Tuỳ theo nhân tố bóc mòn, chia thành: xâm thực (do nước chảy), mài mòn (do sóng biển và băng hà), thổi mòn (do gió).
- Tạo ra nhiều dạng địa hình phong phú, đa dạng.
- Quá trình vận chuyển: là quá trình di chuyển vật liệu từ nơi này đến nơi khác.
- Quá trình bồi tụ: là quá trình tích tụ các vật liệu để tạo ra các dạng địa hình bồi tụ: đồng bằng, bãi bồi,…
→ Các quá trình phong hoá, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ liên quan mật thiết với nhau. Xu hướng chung của ngoại lực là phá huỷ, san bằng sự gồ ghề, làm cho địa hình trở nên bằng phẳng hơn.
Luyện tập – Vận dụng
Luyện tập trang 26
Đề bài: Nêu sự khác nhau giữa nội lực và ngoại lực (về khái niệm, nguyên nhân).
Lời giải:
| Tiêu chí | Nội lực | Ngoại lực |
|---|---|---|
| Khái niệm | Là lực sinh ra trong lòng Trái Đất. | Là lực diễn ra trên bề mặt Trái Đất (tác động của gió, mưa, nước chảy, sóng biển, băng, sinh vật và con người). |
| Nguyên nhân | Do nguồn năng lượng bên trong Trái Đất (phân huỷ chất phóng xạ, phản ứng hoá học toả nhiệt, chuyển động tự quay của Trái Đất, sắp xếp vật chất theo tỉ trọng,…). | Chủ yếu do nguồn năng lượng bức xạ mặt trời. |
| Xu hướng tác động | Tạo ra sự gồ ghề, cao thấp, mấp mô của địa hình; thường tạo địa hình kích thước lớn. | Phá huỷ, san bằng địa hình; tạo các dạng địa hình nhỏ, đa dạng. |
Vận dụng trang 26
Đề bài: Chọn một trong hai nhiệm vụ sau:
- Các đồng bằng châu thổ như đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long được hình thành chủ yếu bởi quá trình nội lực hay quá trình ngoại lực, cụ thể là quá trình nào?
- Hãy kể tên một số hang động nổi tiếng ở Việt Nam.
Lời giải:
Nhiệm vụ 1: Đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long
- Hai đồng bằng này được hình thành chủ yếu bởi quá trình ngoại lực.
- Cụ thể là quá trình bồi tụ: do phù sa của các hệ thống sông lớn (sông Hồng – sông Thái Bình ở miền Bắc; sông Mê Công ở miền Nam) tích tụ lâu dài ở các vùng trũng, dần dần hình thành nên các đồng bằng châu thổ rộng lớn, màu mỡ như ngày nay.
Nhiệm vụ 2: Một số hang động nổi tiếng ở Việt Nam
- Động Phong Nha (Quảng Bình) – nằm trong Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng.
- Hang Sơn Đoòng (Quảng Bình) – hang động lớn nhất thế giới.
- Hang Én (Quảng Bình).
- Động Thiên Đường (Quảng Bình).
- Động Hương Tích (Hà Nội) – thuộc quần thể chùa Hương.
- Động Tam Cốc – Bích Động (Ninh Bình).
- Hang Đầu Gỗ, hang Sửng Sốt (Quảng Ninh) – thuộc vịnh Hạ Long.
- Động Nhị Thanh, Tam Thanh (Lạng Sơn).
→ Các hang động này đều được hình thành do quá trình ngoại lực (cụ thể là quá trình phong hoá hoá học – sự hoà tan đá vôi do nước).
ThS. Trần Ngọc Báu
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT
Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy