Câu hỏi mở đầu trang 79

Đề bài: Ngày nay, phần lớn các quốc gia giàu có và thịnh vượng trên thế giới đều có nền công nghiệp phát triển và hầu hết mọi hoạt động kinh tế đều có liên quan đến sản xuất công nghiệp. Vậy công nghiệp có vai trò như thế nào đối với nền kinh tế? Công nghiệp có những đặc điểm gì nổi bật? Sự phát triển và phân bố công nghiệp chịu ảnh hưởng của những nhân tố nào?

Lời giải:

• Vai trò: Công nghiệp là ngành đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân, có tác động toàn diện tới sản xuất và đời sống xã hội.
• Đặc điểm nổi bật: gắn liền với việc sử dụng máy móc và công nghệ; có mức độ tập trung hoá, chuyên môn hoá, hợp tác hoá rất cao; tiêu thụ nguyên liệu lớn; có tính linh động cao về phân bố.
• Các nhân tố ảnh hưởng: gồm các nhân tố bên trong (vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên, điều kiện kinh tế – xã hội) và các nhân tố bên ngoài (vốn đầu tư, nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học – công nghệ, thị trường,…).

1. Vai trò, đặc điểm và cơ cấu ngành công nghiệp

Câu hỏi trang 79 (Vai trò)

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục a, hãy trình bày vai trò của ngành công nghiệp.

Lời giải:

Công nghiệp là ngành đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân, có tác động toàn diện tới sản xuất và đời sống xã hội. Cụ thể:

• Cung cấp tư liệu sản xuất cho toàn bộ nền kinh tế, qua đó góp phần thúc đẩy tốc độ tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
• Cung cấp lượng hàng tiêu dùng phong phú, đa dạng nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống và là nguồn hàng xuất khẩu quan trọng. Sản xuất công nghiệp góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho một bộ phận lớn dân cư.
• Góp phần khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, làm biến đổi không gian kinh tế và đóng vai trò hạt nhân phát triển vùng kinh tế.

Câu hỏi trang 79 (Đặc điểm)

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục b, hãy nêu đặc điểm của ngành công nghiệp.

Lời giải:

Công nghiệp là một tập hợp các hoạt động sản xuất, thông qua các quá trình công nghệ để tạo ra sản phẩm. Sản xuất công nghiệp có các đặc điểm sau:

• Gắn liền với việc sử dụng máy móc và áp dụng công nghệ.
• Có mức độ tập trung hoá, chuyên môn hoá và hợp tác hoá rất cao.
• Đòi hỏi tiêu thụ nguyên liệu đầu vào lớn nên lượng chất thải ra môi trường nhiều.
• Có tính linh động cao về mặt phân bố theo không gian.
• Nền công nghiệp hiện đại gắn liền với tự động hoá, ứng dụng công nghệ cao, đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển.

Câu hỏi 1 trang 80 (Cơ cấu)

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục c, hãy trình bày cơ cấu ngành công nghiệp.

Lời giải:

• Cơ cấu ngành công nghiệp gồm tổng thể các ngành, nhóm ngành tạo nên công nghiệp và mối quan hệ giữa chúng.
• Có nhiều cách phân loại các ngành công nghiệp. Dựa vào tính chất tác động đến đối tượng lao động, người ta chia sản xuất công nghiệp thành hai nhóm chính:
  • Công nghiệp khai thác: gồm các ngành khai thác tài nguyên thiên nhiên (khoáng sản, nước, sinh vật,…) để tạo ra nguyên liệu, nhiên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến.
  • Công nghiệp chế biến: gồm các ngành chế biến vật chất tự nhiên và nhân tạo thành các sản phẩm phục vụ cho nhu cầu sản xuất và tiêu dùng.

Câu hỏi 2 trang 80

Đề bài: Hãy sắp xếp các ngành công nghiệp dưới đây vào hai nhóm (công nghiệp khai thác và công nghiệp chế biến), sao cho phù hợp: công nghiệp điện lực; công nghiệp khai thác than; công nghiệp thực phẩm; công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng; công nghiệp khai thác dầu khí; công nghiệp điện tử, tin học.

Lời giải:

2. Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp

Câu hỏi trang 80

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục 2, hãy phân tích vai trò của các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp.

Lời giải:

a) Các nhân tố bên trong:

• Vị trí địa lí: ảnh hưởng tới việc phân bố các cơ sở sản xuất cũng như mức độ thuận lợi trong tiếp cận các nhân tố bên ngoài (vốn, công nghệ, thị trường,…).
• Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên (khoáng sản, quỹ đất, nguồn nước,…): ảnh hưởng trực tiếp tới việc xác định cơ cấu và phân bố sản xuất công nghiệp.
• Điều kiện kinh tế – xã hội: là nhân tố mang tính chất quyết định, gồm:
  • Dân cư và nguồn lao động: đảm bảo nguồn nhân lực và thị trường tiêu thụ.
  • Trình độ khoa học – công nghệ: giúp công nghiệp phát triển nhanh và bền vững, hình thành các ngành mới và thay đổi trong phân bố.
  • Nguồn vốn và thị trường: tạo điều kiện để công nghiệp thay đổi cả về cơ cấu và phân bố.
  • Chính sách phát triển công nghiệp: ảnh hưởng tới hướng phát triển, tốc độ phát triển, các hình thức tổ chức lãnh thổ,… của ngành công nghiệp.

b) Các nhân tố bên ngoài:

• Gồm: vốn đầu tư, nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học – công nghệ, thị trường từ bên ngoài lãnh thổ,…
• Vai trò: tạo thành sức mạnh, điều kiện để phát triển và phân bố các ngành công nghiệp, đặc biệt ở giai đoạn phát triển ban đầu.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập trang 80

Đề bài: Hãy thể hiện các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp bằng một sơ đồ. Nêu ví dụ cụ thể về ảnh hưởng của một nhân tố đến sự phát triển và phân bố công nghiệp.

Lời giải:

a) Sơ đồ các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp:

Em có thể vẽ sơ đồ theo gợi ý sau:

• Các nhân tố bên trong:
  • Vị trí địa lí
  • Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên (khoáng sản, quỹ đất, nguồn nước,…)
  • Điều kiện kinh tế – xã hội (dân cư và nguồn lao động; khoa học – công nghệ; nguồn vốn và thị trường; chính sách phát triển công nghiệp)
• Các nhân tố bên ngoài:
  • Vốn đầu tư
  • Nguồn nhân lực chất lượng cao
  • Khoa học – công nghệ
  • Thị trường từ bên ngoài lãnh thổ

b) Ví dụ cụ thể:

• Ảnh hưởng của tài nguyên khoáng sản: Ở nước ta, than đá tập trung chủ yếu ở Quảng Ninh nên ngành công nghiệp khai thác than phát triển mạnh và phân bố chủ yếu ở đây. Tương tự, dầu khí tập trung ở thềm lục địa phía Nam nên ngành công nghiệp khai thác dầu khí chủ yếu phân bố ở khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu.

Vận dụng trang 80

Đề bài: Hãy tìm hiểu về một cơ sở công nghiệp ở địa phương (vị trí của cơ sở, chủ đầu tư, sản phẩm, thị trường tiêu thụ sản phẩm,…) và ý nghĩa của cơ sở đó với kinh tế – xã hội địa phương.

Lời giải:

Đây là câu vận dụng thực tế, em có thể tự tìm hiểu cơ sở công nghiệp phù hợp với địa phương mình. Dưới đây là gợi ý mẫu về Nhà máy Sữa Vinamilk:

a) Giới thiệu cơ sở công nghiệp:

• Tên cơ sở: Nhà máy Sữa Vinamilk.
• Vị trí: có nhiều nhà máy đặt tại các tỉnh, thành phố như Bình Dương, TP. Hồ Chí Minh, Nghệ An, Ninh Bình,…
• Chủ đầu tư: Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk).
• Sản phẩm: sữa tươi, sữa chua, sữa bột, sữa đặc, nước giải khát,…
• Thị trường tiêu thụ: trong nước (khắp 63 tỉnh, thành phố) và xuất khẩu sang nhiều quốc gia trên thế giới.

b) Ý nghĩa với kinh tế – xã hội địa phương:

• Tạo việc làm cho hàng nghìn lao động địa phương, góp phần tăng thu nhập cho người dân.
• Đóng góp vào ngân sách của địa phương qua thuế.
• Thúc đẩy phát triển ngành chăn nuôi bò sữa ở địa phương (cung cấp nguyên liệu cho nhà máy).
• Góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương theo hướng công nghiệp hoá.

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy