Câu hỏi mở đầu trang 45

Đề bài: Đất là một trong những thành phần cấu tạo nên vỏ Trái Đất. Đất có vai trò quan trọng đối với sự sống, là nền tảng cho hầu hết các loài thực vật tồn tại và phát triển. Đất được hình thành như thế nào? Những nhân tố nào tham gia vào quá trình hình thành đất?

Lời giải:

• Sự hình thành đất: Đất được tạo thành do quá trình phong hoá các loại đá.
• Các nhân tố tham gia hình thành đất: gồm 5 nhân tố chính là đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian. Ngoài ra, con người cũng có vai trò làm biến đổi đất.

1. Khái niệm đất và vỏ phong hoá

Câu hỏi trang 45

Đề bài: Dựa vào hình 14.1 và thông tin trong mục 1, hãy:

• Trình bày khái niệm về đất.
• Nêu sự khác nhau giữa lớp vỏ phong hoá và đất.

Lời giải:

a) Khái niệm về đất:

• Đất là lớp vật chất mỏng bao phủ bề mặt các lục địa và đảo, được tạo thành do quá trình phong hoá các loại đá.
• Cấu tạo của đất gồm các thành phần chính: chất khoáng, chất hữu cơ, không khí và nước.
• Đặc trưng cơ bản của đất là độ phì – khả năng đất cung cấp nước, các chất dinh dưỡng và các yếu tố khác (như nhiệt, khí,…) giúp thực vật sinh trưởng và phát triển.

b) Sự khác nhau giữa lớp vỏ phong hoá và đất:

→ Như vậy, đất là một phần của vỏ phong hoá (phần trên cùng); vỏ phong hoá có phạm vi rộng hơn đất.

2. Các nhân tố hình thành đất

Câu hỏi trang 46

Đề bài: Dựa vào thông tin và hình 14.2 trong mục 2, hãy trình bày các nhân tố hình thành đất.

Lời giải:

Bất kì loại đất tự nhiên nào trên Trái Đất cũng được hình thành bởi 5 nhân tố: đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian.

a) Đá mẹ:

• Là nhân tố khởi đầu của quá trình hình thành đất.
• Các đặc tính của đá mẹ (màu sắc, cấu tạo, thành phần khoáng) sẽ tác động đến tính chất lí, hoá của đất.
• Ví dụ:
  • Đất hình thành từ đá mẹ có tính chất chua (như granit, thạch anh) → đất sẽ chua.
  • Đất hình thành trên đá mẹ có tính kiềm (như gabrô, badan) → đất mang tính kiềm.

b) Khí hậu:

• Có vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành đất.
• Tác động đến sự phát triển của các nhân tố khác như đá mẹ, địa hình, sinh vật.
• Hai yếu tố nhiệt độ và lượng mưa có tác động mạnh nhất đến quá trình phong hoá đá và hình thành đất.

c) Địa hình:

• Tác động chủ yếu tới sự phân phối nhiệt độ, độ ẩm và tích tụ vật liệu.
• Nước chảy theo độ dốc của địa hình làm xói mòn đất, rửa trôi các chất dinh dưỡng.
• Ở vùng núi cao: nhiệt độ thấp → phong hoá diễn ra chậm → vỏ phong hoá mỏng, sự hình thành đất yếu.
• Ở những nơi bằng phẳng: quá trình bồi tụ chiếm ưu thế → tầng đất dày.

d) Sinh vật:

• Tham gia vào quá trình phá huỷ đá.
• Chất hữu cơ trong đất phụ thuộc rất nhiều vào sự xuất hiện của sinh vật.
• Xác sinh vật phân huỷ sẽ cung cấp chất dinh dưỡng cho đất.
• Sinh vật còn ngăn chặn xói mòn, rửa trôi đất.

e) Thời gian:

• Thời gian hình thành đất được hiểu là tuổi của đất.
• Các loại đất tự nhiên đều cần có thời gian để hình thành.

Ghi chú: Con người không tham gia vào quá trình hình thành đất tự nhiên, nhưng có vai trò rất quan trọng làm biến đổi đất, tạo ra một số loại đất có tính chất bị biến đổi như: đất trồng lúa nước, đất bạc màu, đất xói mòn trơ sỏi đá,…

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập 1 trang 46

Đề bài: Vẽ sơ đồ thể hiện các nhân tố hình thành đất.

Lời giải:

Em có thể lập sơ đồ tư duy theo gợi ý sau:

Các nhân tố hình thành đất gồm 5 nhân tố chính:

• Đá mẹ: nhân tố khởi đầu, tác động đến tính chất lí – hoá của đất.
• Khí hậu: nhiệt độ và lượng mưa tác động mạnh nhất đến phong hoá đá và hình thành đất.
• Địa hình: phân phối nhiệt độ, độ ẩm; tác động đến xói mòn hoặc bồi tụ.
• Sinh vật: phá huỷ đá, cung cấp chất hữu cơ, ngăn chặn xói mòn.
• Thời gian: tuổi của đất.

Luyện tập 2 trang 46

Đề bài: Tại sao trên Trái Đất có nhiều loại đất khác nhau?

Lời giải:

Trên Trái Đất có nhiều loại đất khác nhau vì:

• Đất được hình thành bởi 5 nhân tố: đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian.
• Tuỳ vào điều kiện hình thành mà mỗi nhân tố có sự tác động mạnh, yếu khác nhau → tạo nên các loại đất khác nhau về tính chất, thành phần và giá trị sử dụng.
• Ngoài ra, con người cũng có vai trò làm biến đổi đất, tạo ra một số loại đất có tính chất bị biến đổi như: đất trồng lúa nước, đất bạc màu, đất xói mòn trơ sỏi đá,…

→ Chính sự kết hợp khác nhau giữa các nhân tố trên đã tạo nên sự đa dạng của các loại đất trên Trái Đất.

Vận dụng trang 46

Đề bài: Tìm hiểu về một số biện pháp để tăng độ phì, chống ô nhiễm, thoái hoá đất.

Lời giải:

Đây là câu vận dụng, em có thể tự tìm hiểu thêm qua sách báo, internet. Dưới đây là gợi ý mẫu:

a) Biện pháp tăng độ phì cho đất:

• Bón phân hữu cơ (phân chuồng, phân xanh, phân vi sinh,…) để cung cấp chất dinh dưỡng cho đất.
• Luân canh, xen canh các loại cây trồng để tránh làm đất bạc màu.
• Cày xới đất, làm cỏ đúng kĩ thuật để đất tơi xốp, thoáng khí.
• Trồng cây họ đậu (đậu tương, đậu xanh,…) để tăng lượng đạm tự nhiên cho đất.

b) Biện pháp chống ô nhiễm đất:

• Hạn chế sử dụng phân bón hoá học, thuốc trừ sâu; ưu tiên sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học.
• Xử lí rác thải, nước thải sinh hoạt và công nghiệp đúng quy định trước khi thải ra môi trường.
• Tuyên truyền, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường đất cho người dân.

c) Biện pháp chống thoái hoá đất:

• Trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc để chống xói mòn đất.
• Làm ruộng bậc thang ở vùng đồi núi để giảm xói mòn, rửa trôi.
• Tưới tiêu hợp lí, tránh tình trạng đất bị nhiễm mặn, nhiễm phèn.
• Quản lí, sử dụng đất hợp lí và bền vững.

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy