Câu hỏi mở đầu trang 60

Đề bài: Dân cư trên thế giới phân bố không đồng đều. Ngày nay, dân cư đang có xu hướng tập trung vào các đô thị. Tại sao dân cư phân bố không đồng đều? Tại sao dân cư lại có xu hướng tập trung vào các đô thị?

Lời giải:

• Dân cư phân bố không đồng đều là do tác động tổng hợp của hàng loạt nhân tố từ tự nhiên đến kinh tế – xã hội. Những khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi, kinh tế phát triển thì dân cư đông đúc và ngược lại.
• Dân cư có xu hướng tập trung vào các đô thị vì đô thị là nơi có kinh tế phát triển (đặc biệt là công nghiệp và dịch vụ), có nhiều việc làm, thu nhập cao, cơ sở hạ tầng hiện đại và lối sống văn minh.

1. Phân bố dân cư

Câu hỏi trang 61

Đề bài: Dựa vào hình 20 và thông tin trong mục 1, hãy:

• Xác định trên bản đồ một số nước có mật độ dân số trên 200 người/km² và một số nước có mật độ dân số dưới 10 người/km².
• Phân tích tác động của các nhân tố tự nhiên, kinh tế – xã hội đến phân bố dân cư.

Lời giải:

a) Xác định một số nước theo mật độ dân số (dựa vào Hình 20):

• Một số nước có mật độ dân số trên 200 người/km²: Ấn Độ, Băng-la-đét, Phi-líp-pin, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hà Lan, Bỉ, Anh,…
• Một số nước có mật độ dân số dưới 10 người/km²: Ca-na-đa, Liên Bang Nga, Ô-xtrây-li-a, Ca-dắc-xtan, Mông Cổ, Li-bi, Mô-ri-ta-ni, Na-mi-bi-a,…

b) Phân tích tác động của các nhân tố:

Phân bố dân cư là một hiện tượng xã hội có tính quy luật do tác động tổng hợp của hàng loạt nhân tố. Các nhân tố này không tác động riêng lẻ mà kết hợp với nhau.

• Nhân tố tự nhiên:
  • Tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây trở ngại cho sự cư trú của con người.
  • Những khu vực có điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên phong phú, môi trường thuận lợi → dân cư sinh sống đông đúc và ngược lại.
• Nhân tố kinh tế – xã hội:
  • Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất quyết định việc phân bố dân cư, làm cho phân bố dân cư chuyển từ tự phát sang tự giác.
  • Sự phân bố dân cư phụ thuộc chặt chẽ vào tính chất của nền kinh tế. Những khu vực dân cư đông đúc thường gắn với các hoạt động công nghiệp, dịch vụ.
  • Những khu vực được khai thác lâu đời thường có dân cư đông đúc hơn những khu vực mới khai thác.
  • Di cư có tác động tới sự phân bố dân cư thế giới. Trong lịch sử, các luồng di dân lớn có thể làm thay đổi tỉ trọng dân số của cả một châu lục.

2. Đô thị hoá

Câu hỏi trang 61 (Khái niệm)

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục a, hãy trình bày khái niệm đô thị hoá.

Lời giải:

• Đô thị hoá là một quá trình kinh tế – xã hội mà biểu hiện của nó là:
  • Sự tăng nhanh về số lượng và quy mô của các điểm dân cư đô thị.
  • Sự tập trung dân cư trong các thành phố, nhất là các thành phố lớn.
  • Phổ biến rộng rãi lối sống thành thị.
• Tỉ lệ dân thành thị là một trong các thước đo quan trọng về trình độ phát triển của quá trình đô thị hoá và là cơ sở để đánh giá mức độ đô thị hoá giữa các quốc gia.

Câu hỏi trang 61 (Các nhân tố tác động đến đô thị hoá)

Đề bài: Đọc thông tin trong mục b, hãy phân tích các nhân tố tác động đến đô thị hoá.

Lời giải:

Quá trình đô thị hoá diễn ra thuận lợi hay khó khăn, nhanh hay chậm, theo hướng tích cực hay tiêu cực đều phụ thuộc vào sự tác động của nhiều nhân tố:

a) Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên:

• Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên (quỹ đất, địa hình, nguồn nước, tài nguyên khoáng sản,…) tạo thuận lợi hay khó khăn cho đô thị hoá.
• Tuy nhiên, các nhân tố này không phải là nhân tố quyết định đô thị hoá.

b) Nhân tố kinh tế – xã hội:

• Sự phát triển kinh tế, đặc biệt là phát triển công nghiệp gắn với khoa học – công nghệ, có tác động đặc biệt quan trọng tới đô thị hoá.
  • Công nghiệp hoá và đô thị hoá là hai quá trình song hành và hỗ trợ nhau cùng phát triển.
• Lối sống, mức thu nhập, trình độ văn hoá, nghề nghiệp,… đều có tác động đến quá trình đô thị hoá.
• Chính sách phát triển đô thị được đề ra xuất phát từ những hoàn cảnh cụ thể về tự nhiên, kinh tế – xã hội,… của quốc gia, của vùng. Đây là nhân tố quyết định hướng phát triển đô thị trong tương lai.

Câu hỏi trang 62 (Ảnh hưởng của đô thị hoá)

Đề bài: Đọc thông tin trong bảng 20.1, hãy phân tích ảnh hưởng của đô thị hoá đến sự phát triển kinh tế, xã hội và môi trường.

Lời giải:

Đô thị hoá có cả ảnh hưởng tích cực và tiêu cực đến sự phát triển kinh tế, xã hội và môi trường:

a) Về kinh tế:

• Tích cực:
  • Tăng quy mô và tỉ lệ lao động ở các khu vực công nghiệp và xây dựng, dịch vụ.
  • Thay đổi cơ cấu nền kinh tế, đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế.
  • Tăng năng suất lao động.
• Tiêu cực:
  • Giá cả ở đô thị thường cao.
  • Tăng sự chênh lệch trong phát triển kinh tế giữa thành thị và nông thôn.

b) Về xã hội:

• Tích cực:
  • Tạo thêm nhiều việc làm mới.
  • Phổ biến lối sống thành thị, tạo điều kiện tiếp cận nhiều thiết bị văn minh trong đời sống.
  • Nâng cao trình độ văn hoá, nghề nghiệp của một bộ phận dân cư.
• Tiêu cực:
  • Tạo áp lực về nhà ở, việc làm, hạ tầng đô thị.
  • Nguy cơ gia tăng tệ nạn xã hội.

c) Về môi trường:

• Tích cực: Mở rộng và phát triển không gian đô thị, hình thành môi trường đô thị, cơ sở hạ tầng hiện đại, nâng cao chất lượng cuộc sống.
• Tiêu cực: Đô thị hoá tự phát thường dẫn đến môi trường bị ô nhiễm, giao thông tắc nghẽn.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập trang 62

Đề bài: Cho bảng số liệu Bảng 20.2 – Tỉ lệ dân thành thị và nông thôn của thế giới, giai đoạn 1950 – 2020 (Đơn vị: %).

• Vẽ biểu đồ thể hiện sự thay đổi tỉ lệ dân thành thị và nông thôn thế giới giai đoạn 1950 – 2020.
• Nêu nhận xét.

Lời giải:

a) Vẽ biểu đồ:

• Dạng biểu đồ phù hợp: Biểu đồ cột chồng (hoặc biểu đồ miền) thể hiện sự thay đổi tỉ lệ.

b) Nhận xét:

Từ năm 1950 đến năm 2020, tỉ lệ dân thành thị và nông thôn thế giới có sự thay đổi rõ rệt:

• Tỉ lệ dân thành thị tăng liên tục, từ 29,6% (1950) lên 56,2% (2020), tăng thêm 26,6%.
• Tỉ lệ dân nông thôn giảm liên tục, từ 70,4% (1950) xuống còn 43,8% (2020), giảm 26,6%.
• Năm 2020, tỉ lệ dân thành thị đã vượt tỉ lệ dân nông thôn.

→ Sự thay đổi này phản ánh quá trình đô thị hoá đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới.

Vận dụng trang 62

Đề bài: Hãy nêu một số ảnh hưởng của đô thị hoá đến phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương em.

Lời giải:

Đây là câu vận dụng thực tế, em có thể tự liên hệ với địa phương mình. Dưới đây là gợi ý mẫu:

a) Ảnh hưởng tích cực:

• Về kinh tế:
  • Đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế của địa phương.
  • Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng tỉ trọng công nghiệp – xây dựng và dịch vụ, giảm tỉ trọng nông nghiệp.
  • Tăng năng suất lao động.
• Về xã hội:
  • Tạo nhiều việc làm mới cho người dân.
  • Người dân tiếp cận được nhiều thiết bị hiện đại, lối sống văn minh.
  • Nâng cao trình độ văn hoá, mức sống của người dân.
  • Hệ thống cơ sở hạ tầng (đường giao thông, trường học, bệnh viện,…) được đầu tư phát triển.

b) Ảnh hưởng tiêu cực:

• Về kinh tế: giá cả ở đô thị tăng cao; chênh lệch giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn ngày càng lớn.
• Về xã hội: áp lực về nhà ở, việc làm, giao thông; gia tăng các tệ nạn xã hội; ô nhiễm môi trường (rác thải, khói bụi, tiếng ồn,…).

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy